Work In Progress

... dan zijn we onze eigen Japanners geworden

2011-10-31T14:02:00.000+01:00

.
Toen ik als tiener wat zakgeld trachtte bij te verdienen door op de Brugse Burg en in de Heilig-Bloedbasiliek toeristen rond te gidsen, hield ik ervan om Japanners aan te spreken. Hun hoffelijkheid, hun nieuwsgierigheid en het niveau van hun Engels dat ongeveer gelijk liep met het mijne spraken mij wel aan. Maar er was ook de uitdaging om hen de betekenis van een plek als het Heilig-Bloed duidelijk te maken. Iconografie, symboliek, de grote verhalen erachter: het meeste was hen volkomen vreemd en dat verplichtte me om ook voor mezelf een en ander op een rijtje te zetten.

Ik was aangenaam verrast om diezelfde ervaring te lezen bij Cees Noteboom, in zijn dankwoord naar aanleiding van de Prijs der Nederlandse Letteren die hem in 2009 werd overhandigd.

Ooit heb ik een Japanner moeten verklaren wat de letters inri boven het hoofd van de gekruisigde betekenden. Jezus van Nazareth, Koning der Joden. Dat laatste moest ik uitleggen, want niet alle Japanners weten precies wat Joden zijn. Daarna moet je het verhaal proberen te vertellen van een God in drie personen, van wie er één in de gedaante van een duif een maagd bevrucht heeft die een zoon zou baren die daardoor in alle eeuwigheid goddelijk, maar tijdens zijn verblijf op aarde ook menselijk zou zijn, en aan dat kruis zou sterven om voor de zonden van de mensheid te boeten. Ook zonden was niet meteen een duidelijk begrip voor mijn Japanse gesprekspartner. Hij begreep uiteindelijk wat het was, maar de relatie met het kruis was iets gecompliceerder.

Een eind verderop wordt Cees Noteboom pregnanter. Ook hij stelt vast dat onze cultuur zich op een keerpunt bevindt en formuleert het als volgt.

Als de meerderheid van de tijdgenoten zich niet meer herkent in de beelden die ooit gemeengoed waren, als de Bijbelse taferelen op de schilderijen van Rembrandt onzichtbaar geworden zijn omdat vrijwel niemand meer weet wat daar nu eigenlijk afgebeeld wordt, dan zijn wij onze eigen Japanners geworden, dan lopen de meeste mensen rond in kerken en musea als blinden, en hebben ze, net als een Japanner, een uitleg nodig, zoals ze ook bij Dido en Aeneas van Purcell een programmaboekje nodig hebben om de handeling te kunnen begrijpen.

Cultuurpessimist ben ik allerminst. Daarvoor dompel ik mezelf en anderen veel te graag onder in het immens rijke aanbod van literatuur, muziek en kunst dat mij omringt. Maar je kan er niet onderuit: precies nu de rijkdom van onze Europese cultuur meer dan ooit bereikbaar is, word je steeds opnieuw geconfronteerd met een collectief geheugenverlies dat ondertussen onherroepelijk lijkt geworden. De bocht is meer dan half genomen. Ik ondervind het als gelovige, ik ondervind het als leraar klassieke talen.

Ik trap een open deur in als ik stel dat de economisering van zowat alles aan de oorsprong ligt van deze verwoestende culturele revolutie. Cees Noteboom heeft het in zijn dankwoord over een "manipulerende commerciële mediadictatuur" en over "roofbouw", en hij is uiteraard lang niet de enige en lang niet de eerste die deze analyse maakt. Maar interessant is hoe je door deze evolutie gedwongen wordt om, steeds complexlozer, onderscheid te maken tussen hogere en lagere cultuur, tussen dat schitterende, springlevende en zich steeds vernieuwende erfgoed van ons, en de platte commercie die onder datzelfde label 'cultuur' wordt geserveerd. Ja, hogere cultuur bestaat. Er is wel degelijk een onderscheid tussen Anne Teresa De Keersmaeker en Beyoncé.

De Britse cultuurfilosoof Roger Scruton is een van de meest opvallende figuren die deze eeuw dit onderscheid beklemtoont, nu en dan zelfs behoorlijk provocerend, maar nooit helemaal ongegrond. Dit voorjaar verscheen bij Pelckmans een interessante bundel teksten over Scruton, geschikt rond een lezing die hij hield in Antwerpen op 17 maart 2009. In die lezing had hij het over onderwijs, onder de titel: 'Cultuur overdragen'. Ik laat hieronder vier passages volgen. Ze spreken voor zichzelf.

Pas wanneer een student begint te voelen dat deze cultuur de zijne is, dat hij tot die cultuur behoort en zij tot hem, leert hij echt wat ze betekent. De student tot dat punt brengen is de moeilijkste van alle onderwijstaken en het is niet verwonderlijk dat zoveel leraren de neiging hebben deze taak op te geven en in de plaats daarvan over popmuziek te praten.

In de ogen van de leraar is het doel van de humaniora niet het opwekken van nieuwsgierigheid, maar het bevorderen van lidmaatschap.

Dit is de eerste stap in elk humaan onderricht die naam waardig: de deur naar die stille kamer openen en studenten helpen zich daarin thuis te voelen.

We moeten onze bewondering tonen. We moeten duidelijk maken dat de kunstwerken en de literatuur die we bewonderen voor ons het leven hebben veranderd en we moeten onze studenten uitnodigen om deel te nemen aan de ervaring die ons werd gegund.

De bijgaande foto's heb ik genomen in de haven van Antwerpen in augustus. De volledige reeks zit hier.

Tijdelijk verblijf

2011-07-31T17:02:00.008+02:00

.

Het kasteel van Oud-Rekem verkeert in een merkwaardige toestand. Structureel staat het allesbehalve op instorten, maar binnenin is het een bouwval die nog vele sporen draagt van de instelling die dit gebouw in het verleden was.

Precies dit bouwvallige decor vormt een gedroomde setting voor de tentoonstelling die er momenteel gaande is. Onder de titel Tijdelijk verblijf. Het voorrecht van de tijdelijkheid is er werk van 27 kunstenaars samengebracht. Hoewel ik echt flink mijn best doe om een dergelijke 'constellatie van beelden en identiteiten' (inleidingstekst) te smaken en telkens opnieuw vol verwachting afga op een nieuwe 'botsing, verzoening en dialoog tussen kunstenaar, werk, toeschouwer en omgeving', kom ik meestal met zeer gemengde gevoelens buiten na een bezoek aan een of ander SMAK of Grand Hornu. Dit keer niet dus, en dat heeft alles te maken met dit merkwaardige interieur. Niet het klinische sérieux van een museum, maar de toegetakelde zalen van een misbruikt kasteel. Conceptuele kunst en omgeving gaan hier zo naadloos in elkaar over dat het soms volkomen onduidelijk wordt ware het ene ophoudt en het andere begint. Een belevenis!

Op de foto's werk van Koen Vermeule en Andrei Roiter. Meer foto's in mijn album.

Ninas

2011-03-12T15:07:00.004+01:00

.

Dit is een van de beelden die me bijblijven na een weekje Sevilla: Escena de Familia van Rafael Martinez Diaz. Wat me trof was de stilte, de mysterieuze atmosfeer die me een beetje aan sommige portretten van Khnopf deed denken, en tegelijk aan de meisjes in Cria Cuervos van Carlos Saura.

Als kijker blijf je buitengesloten van wat zich hier afspeelt. Geen enkel voorwerp laat zich verklaren, geen enkele blik laat zich lezen, en toch gaat er van dit viertal een onmiskenbare intimiteit uit. Er is iets gaande, maar wat?

Het schilderij hangt in een van de laatste zalen van het grandioze Bellas Artes-museum in Sevilla. In de museumshop vond ik er geen spoor van terug, behalve een terloopse vermelding in een gids, bij een opsomming van wat er in het desbetreffende zaaltje te zien is. De website van het museum maakte me evenmin wijzer.

Ook op het internet is de informatie karig. De afbeeldingenzoeker levert slechts drie schilderijen op, naast een hele reeks naamgenoten. De Madrileen Rafael Martinez Diaz leefde van 1915 tot 1991 en blijkt vooral bekend als landschapsschilder. Het bovenstaande schilderij won in 1952, onder de titel Ninas pobres, een medaille eerste klasse op een nationale tentoonstelling; gezien de sfeer in het Spanje van 1952 is dit misschien niet meteen een referentie. In een plaatselijke krant van 1952 kan de criticus van dienst het werk maar matig appreciëren; hij doet het smalend af als een staaltje tristeza proletaria.

Dank aan de Sevillaanse fotograaf Elhombreprez die op Flickr dit schilderij van de vergetelheid redt.

Drie avonden

2010-12-27T12:00:00.004+01:00

.
Onderstaande foto's zijn genomen met het 3.2megapixel cameraatje van mijn gsm. Ik laat ze onbewerkt - niet enkel om technische redenen. Het zijn herinneringen aan drie mooie avonden in de voorbije maanden, en daarom hou ik ze liever authentiek.

Na een avondlang genieten van vriendschap en donkere Westmalle van 't vat (waar vind je die nog?) maakte ik nog even tijd voor een pijpjevol Stanwell Classic. Tijdens het kuieren door de donkere straatjes kwam ik onder de indruk van de massieve kathedraaltoren die als een Grote Vriendelijke Reus hoog boven de huizen heerst.

De zijkant van Wolubilis, het cultureel centrum van Sint-Lambrechts-Woluwe. De mondriaanse inspiratie van de ramen laat zich raken door een vleugje kerstsfeer. Binnenin wachten de toeschouwers op het tweede luik van een heerlijke danstriptiek door het Ballet National de Marseille.

Nog een pauzefoto. Het Begijnhof, tijdens het jaarlijkse kerstconcert van het vocaal ensemble De Wijngaard dat daar zijn thuishaven heeft. Sublieme muziek, een paar goede bekenden op het podium, een uitgelezen locatie en bij het buitengaan sneeuw in overvloed. 't Kan zo mooi zijn...

Contemptus mundi

2010-12-27T10:15:00.003+01:00

.

Ze verlaten de wereld niet (wat praktisch onmogelijk is), maar ze zwemmen tegen de stroom in, zoals vissen in de rivier, zonder enige woede of geweld, maar met evenwicht en elegantie, of dus, met liefde en geduld.

Onlangs kwam ik toevallig terecht bij een korte, maar indrukwekkende tekst van Raimundo Panikkar. Met dank aan de steeds diep geïnspireerde club van de Mertonvrienden.

Geen vissen op de bovenstaande pentekening van Ma Yuan (1190-1279), enkel de stroom, en de elegantie. Zijn twaalf 'Watertekeningen' zijn het mooiste dat ik me herinner van de voorbije Europalia China. Ma Yuan brengt me niet de rust die Lucebert erin zag. Eerder iets wat ik zou omschrijven als sierlijke onrust.

Willem Barnard 1920 - 2010

2010-11-22T20:00:00.003+01:00

.

.
Thuisgekomen, tot mezelf gekomen, mag ik dan aan mijn schrijftafel zitten en mijn onmacht onder woorden brengen: dat ik niet leven kan omdat ik schrijven moet, dat ik niet schrijven kan omdat ik leven moet, dat het een het andere vervangt en verdringt, maar juist zo niet kan raken tot de essentie. Het geeft niet meer. Of nee, jawel, het geeft wél! Maar het is vergeven.

Willem Barnard in Stille Omgang, p.943. In diepe dankbaarheid.

Paris, 20 november 2010

2010-11-21T15:59:00.006+01:00

Bergues

2010-08-07T16:38:00.012+02:00

.

Dit sympathieke garnizoenstadje is gedoemd om ten eeuwigen dage verbonden te blijven met de film waarin het de hoofdrol speelt. In de twintigste eeuw lag het twee keer in de vuurlinie van een wereldoorlog en werd het serieus toegetakeld, maar toch heeft het zijn oude karakter weten te bewaren. Een groot deel van Vaubans verdedigingswerk rond de stad, een ingenieuze combinatie van muren, water en sluizen, is bewaard. Maar wat me het meest is bijgebleven van onze wandeling door en rond het stadje is de ongecompliceerde vriendelijkheid van de bewoners. Zelfs de plaatselijke hangjongeren begroetten ons met een ernstig ‘bonjour’.

Onverklaarbaar bewoond

2010-08-04T18:50:00.001+02:00

KEIZER, Bert, Onverklaarbaar bewoond. Het wonderlijke domein van de hersenen, Amsterdam 2010, isbn 978 94 600 3222 6

Hoe zit het precies met de verhouding tussen ons en onze hersenen? Zijn we hersenbewoners? Of zijn mijn hersenen veeleer het instrument waarmee een 'ik' de wereld benadert? Is het überhaupt mogelijk om met dat brein van ons dat brein van ons te bestuderen? Cruciale vragen als deze vormen de kern van dit verrassende boek.

Bert Keizer is arts, schrijver en denker. Op zich al een ongewone combinatie. Onverklaarbaar bewoond - die heerlijke titel! - is een verslag van een drie maanden durend verblijf, bekijk het maar als een soort stage, op de afdeling neurochirurgie van een Amsterdams ziekenhuis. Het is in meer dan één opzicht een verwarrend boek geworden.

Verwarrend vooral omdat Keizers verslag op drie niveaus loopt die door elkaar, zonder veel indeling, worden aangeboden. De structuur van het boek in eenendertig hoofdstukken biedt hierin geen ondersteuning.

Er is vooreerst het reportage-aspect: het reilen en zeilen van een afdeling neurochirurgie, de soms wat rauwe weergave van wat zich in de operatiezaal en in de vergaderruimtes afspeelt. Soms hilarisch, soms pijnlijk, soms technisch, maar steeds uitermate boeiend.

Daarop enten zich zo nu en dan wat korte reflecties over onze gezondheidszorg, vaak kritische bedenkingen van een ervaringsdeskundige over wat een kliniek is of hoort te zijn. Omdat ik het hier over iets anders wil hebben ga ik er niet verder op in. Eén enkel voorbeeld slechts, dat ik pluk uit p.178: Troosten en genezen zijn in de huidige gezondheidszorg elk een andere kant op gedreven en worden eigenlijk niet goed meer combineerbaar geacht binnen één functionaris. Spijkers met koppen. Let ook op het merkwaardige medische jargon dat Bert Keizer hanteert. Dit taalspel vormt ook een van de charmes van dit boek.

Zoals ik zei, wil ik het over iets anders hebben. Het derde, en meest beklijvende aspect van dit boek. Hersenchirurgie is nu eenmaal helemaal iets anders dan andere chirurgie. Een kleine fout kan hier fenomenale gevolgen hebben voor de persoonlijkheid van de patiënt. Dat is aanleiding tot diepgaande reflecties over persoonlijkheid, bewustzijn, ziel en de verhouding van deze tot het lichaam.

Over die geest van ons maakt Bert Keizer zich opvallend weinig illusies: De waarheid is dat we die ene plek, waar alle inkomende seinen verzameld worden en alle uitgaande in gang worden gezet, nergens in de hersenen aantreffen. Er is geen ik-plek in de hersenen (p.227). Of exacter uitgedrukt: Er bestaat geen enkele neurofysiologische aanwijzing voor een centraal sturend ik binnen onze hersenen in de vorm van een plek waar alle prikkels van buiten verzameld worden, bekeken, gewogen, vergeleken, afgestemd, om vervolgens te worden omgezet in uitgaande prikkels die in spierbewegingen overgaan. (p.230).

De auteur haalt zijn theoretisch kader bij een zekere Alva Noë.

Volgens Noë zoeken we op de verkeerde plek naar bewustzijn. Het zit niet in de hersenen maar in een situatie. Bewustzijn is vergelijkbaar met de al eerder genoemde stemming in een feestje. Ook daarvan kun je niet zeggen dat hij zich bevindt in de wijn, of de tafelkleden, of de verlichting, of de muziek, of in de afwezigheid van Henk, of in het toch nog komen opdagen van Ria. Je kunt een feest niet uiteen nemen om te stuiten op een attribuut dat je doet zeggen: en dààr zit de stemming in, of komt de stemming uit.
En zo is het met bewustzijn, dat je niet kunt opjagen tot in een of andere neurologische structuur. Dat idee is een misverstand. Daarom kunnen we het ook niet vinden in de hersenen. (p.124)

Ondanks dit theoretisch kader is dit boek, zoals gezegd, weinig systematisch. De gedachtengang is veeleer associatief, het zijn invallen die verbonden zijn met gebeurtenissen die zich tijdens zijn stage aan het VUMC Amsterdam hebben voorgedaan. Zowel de lezer als de schrijver zelf blijven op het einde met veel vragen zitten. Is het niet mensonterend te zien hoe iemands poëzieappreciatie, de liefde voor zijn hond, zijn vermogen tot nadenken, voelen, beminnen, haten, met één sneetje in zijn brein kan worden weggedaan, terwijl hij voortleeft? vraagt Bert Keizer op het einde (p.256) aan een ervaren neurochirurg. Hij krijgt geen antwoord: zo had de man het nog nooit bekeken.

Het boek krijgt dan ook een open einde:

Ik weet heel goed dat mijn hond en een stuk hout beide, in zekere zin, ‘eigenlijk’, uit moleculen bestaan. Tot moleculen zijn te reduceren. Maar dat wil niet zeggen dat ik mijn hond met dezelfde gelijkmoedigheid op het haardvuur gooi als een stuk hout in de wetenchap dat het ‘toch maar om moleculen gaat’

Ik geloof dus niet dat mijn verdriet over een verlies, of mijn vreugde over een ontmoeting, reduceerbaar is tot verwikkelingen tussen neuronen. Maar ik zie ook dat ik precies dezelfde neuronen heb als een chimpansee en dat is enigszins onverkwikkelijk omdat ik zo graag geloofde in onze apartheid als mens.

Quand je menais mes chevaux boire

2010-07-12T13:17:00.006+02:00

.
Ik leerde dit Normandische lied kennen in de jaren in de jaren '70, toen ik als jonge folkie gefascineerd was door het werk van Gabriel Yacoub - zelf leerling van stamvader Alan Stivell - en zijn groep Malicorne. Het was een track van het album 'Almanach', naast 'l'Extraordinaire Tour de France d'Adélard Rousseau, compagnon charpentier du devoir' het beste wat deze groep heeft voortgebracht.

Yacoub leerde me in deze albums het magisch realisme kennen dat zo vaak in volkspoëzie voorkomt, van Ilias tot Pablo Neruda. Het anonieme, naar het schijnt 18de-eeuwse Quand je menais mes chevaux boire is een fascinerend klaaglied dat opvalt door de mooie cantilene in het refrein en het mysterieuze, wat 'gothic' aandoende verhaal dat zich sprongsgewijs in de strofen reveleert.

Quand je menai mes chevaux boire
Ilaire, ilaire, itou, ilaire
Ilaire, oh ma Nanette
Quand je menai mes chevaux boire
J’entendis le coucou chanter (bis)

Il me disait dans son langage
Ilaire, ilaire, itou, ilaire
Ilaire, oh ma Nanette
Il me disait dans son langage
Ta bien aimée vont l’enterrer (bis)

Ah ! que dis-tu , méchante bête
J’étais près d’elle hier au soir

Mais quand je fus dedans la lande
J’entendis les cloches sonner

Mais quand je fus dedans l’église
J’entendis les prêtres chanter

Donnai du pied dedans la chasse
Réveillez-vous si vous dormez

Non je ne dors ni ne sommeille
Je vous attends dedans l’enfer

Vois ma bouche est pleine de terre
Et la tienne est pleine d’amour

Auprès de moi reste une place
Et c’est pour toi qu’on l’a gardée

Later vond ik het lied terug in Plaisir d'amour (2005) van Le poème harmonique, waarin Vincent Dumestre met zijn gebruikelijk perfectionisme enkele Chansons & romances de la France d'autrefois samenbrengt. Het is Claire Lefilliâtre die het lied hier schitterend vertolkt. De historisch verantwoorde uitvoering van Le poème harmonique illustreert in welke mate Gabriel Yacoub dertig jaar daarvoor de traditie (nog? reeds? terug?) aanvoelde.

van Bijbel naar Bach

2010-07-03T22:18:00.006+02:00

.
In een van de talrijke pagina's van hun onvolprezen Bach Cantatas Website geven Francis Browne en Aryeh Oron een overzicht van het Lutheraans kerkelijk jaar ten tijde van J.S. Bach. Bij iedere zondag vermelden ze de bijhorende schriftlezingen en de nummers van de bewaarde cantates die J.S. Bach voor die zondag heeft gecomponeerd.
In een vlaag van huisvlijt heb ik deze lijst gebruikt om vanuit de schriftlezing rechtstreeks naar de cantates te kunnen gaan. Op die manier wordt het mogelijk om vanuit een bijbelpassage naar een Bachcantate te grijpen. Tot nu toe heb ik een dergelijke lijst nergens aangetroffen, ook niet in de overzichtswerken Christoph Wolff en Ton Koopman (2003), van Alfred Durr (2005) en van Gilles Cantagrel (2010).

Sir. 15:1-8 cfr. BWV 64 - 133 - 151 - 248/3
Jes. 7:10-16 cfr. BWV 1 – 182 – Anh.156 – Anh.199
Jes. 9:2-7 cfr. BWV 63 - 91 - 110 - 142 - 191 - 197a - 248/1
Jes. 11:1-5 cfr. BWV 10 – 147 - 189
Jes. 40:1-5 cfr. BWV 7 – 30 – 167 - 220
Jes. 60:1-6 cfr. BWV 65 - 123 - 248/6
Mal. 3:1-4 cfr. BWV 82 - 83 – 125 – 157 – 158 – 161 – 200 – Anh.157
Matt. 2:1-12 cfr. BWV 65 - 123 - 248/6 -
Matt. 2:13-23 cfr. BWV 58 - 153 - 248/5 –
Matt. 5:20-26 cfr. BWV 9 – 170
Matt. 6:23-34 cfr. BWV 51 – 99 – 100 - 138
Matt. 7:15-23 cfr. BWV 45 – 136 - 178
Matt. 8:1-13 cfr. BWV 72 – 73 – 111 – 156
Matt.8:23-27 cfr. BWV 14 – 81
Matt. 9:1-8 cfr. BWV 5 – 48 – 56 – Anh.2
Matt. 9:18-26 cfr. BWV 26 - 60
Matt. 11:2-10 cfr. BWV 141 - 186a
Matt. 1:1-11 cfr. BWV 19 – 50 – 130 – 149 – 219 – Anh.198
Matt. 18:23-35 cfr. BWV 55 – 89 - 115
Matt. 20:1-16 cfr. BWV 84 – 92 - 144
Matt. 21:1-9 cfr. BWV 36 - 61 - 62 – 182
Matt. 22:1-4 cfr. BWV 49 – 162 – 180
Matt. 22:15-22 cfr. BWV 52 – 139 - 163
Matt. 22:34-46 cfr. BWV 96 - 169
Matt. 23:35-39 cfr. BWV 40 - 57 - 121 - 248/2
Matt. 24:15-28 cfr. BWV 90 – 116
Matt. 25:1-13 cfr. BWV 140
Matt. 25:31-46 cfr. BWV 70
Marc. 7:31-37 cfr. BWV 35 – 69a - 137
Marc. 8:1-9 cfr. BWV 107 – 186 – 187 – Anh.1 – Anh.209
Marc. 16:1-8 cfr. BWV 4 – 15 - 31 – 160 – 249
Marc. 16:14-20 cfr. BWV 11 – 37 – 43 – 128
Luc. 1:26-38 cfr. BWV 1 – 182 – Anh.156 – Anh.199
Luc. 1:39-56 cfr. BWV 10 – 147 - 189
Luc. 1:57-80 cfr. BWV 7 – 30 – 167 - 220
Luc. 2:1-14 cfr. BWV 63 - 91 - 110 - 142 - 191 - 197a - 248/1
Luc. 2:15-20 cfr. BWV 40 - 57 - 121 - 248/2 -
Luc. 2:21 cfr. BWV 16 - 41 - 134a - 143 - 171 - 190 - 248/4
Luc. 2:22-32 cfr. BWV 82 - 83 – 125 – 157 – 158 – 161 – 200 – Anh.157
Luc. 2:33-40 cfr. BWV 28 - 122 - 152 –
Luc. 2:41-52 cfr. BWV 32 – 124 - 154 – 217
Luc. 5:1-11 cfr. BWV 88 - 93
Luc. 6:36-42 cfr. BWV 24 – 177 – 185
Luc. 7:11-17 cfr. BWV 8 – 27 – 95 - 161
Luc. 8:4-15 cfr. BWV 18 – 126 – 181
Luc. 10:23-37 cfr. BWV 33 – 77 - 164
Luc. 11:4-28 cfr. BWV 54 - 80a
Luc. 14:1-11 cfr. BWV 47 – 114 - 148
Luc. 14:16-24 cfr. BWV 2 – 76
Luc. 15:1-10 cfr. BWV 21 – 135
Luc. 16:1-9 cfr. BWV 94 – 105 - 168
Luc. 16:19-31 cfr. BWV 20 – 39 – 75
Luc. 17:11-19 cfr. BWV 17 – 25 - 78
Luc. 18:9-14 cfr. BWV 113 – 179 - 199
Luc. 18:31-43 cfr. BWV 22 – 23 – 127 – 159
Luc. 19:41-48 cfr. BWV 46 – 101 - 102
Luc. 21:25-36 cfr. BWV 70a
Luc. 24:13-35 cfr. BWV 6 – 66 – anh. 190
Luc. 24:36-47 cfr. BWV 134 – 145 - 158
Joh. 1:1-14 cfr. BWV 64 - 133 - 151 - 248/3
Joh. 1:19-28 cfr. BWV 132 - 147a –
Joh. 2:1-11 cfr. BWV 3 – 13 – 155
Joh. 3:1-15 cfr. BWV 129 – 165 – 176 - 194
Joh. 3:16-21 cfr. BWV 68 – 173 – 174
Joh. 4:46-54 cfr. BWV 38 – 98 – 109 - 188
Joh. 10:1-10 cfr. BWV 175 - 184
Joh. 10:12-16 cfr. BWV 85 – 104 – 112
Joh. 14:23-31 cfr. BWV 34 – 59 – 74 – 172 - 218
Joh. 15:26-16:4 cfr. BWV 44 - 183
Joh. 16:5-15 cfr. BWV 108 - 166
Joh. 16:16-23 cfr. BWV 12 – 103 – 146 – 224
Joh. 16:23-30 cfr. BWV 86 - 87
Joh. 20:19-31 cfr. BWV 42 – 67
Hand. 1:1-11 cfr. BWV 11 – 37 – 43 – 128
Hand. 2:1-13 cfr. BWV 34 – 59 – 74 – 172 - 218
Hand. 6:8-15 cfr. BWV 40 - 57 - 121 - 248/2
Hand. 7:55-60 cfr. BWV 40 - 57 - 121 - 248/2
Hand. 8:14-17 cfr. BWV 175 - 184
Hand. 10:34-43 cfr. BWV 6 – 66 – anh. 190
Hand. 10:42-48 cfr. BWV 68 – 173 - 174
Hand. 13:26-33 cfr. BWV 134 – 145 – 158
Rom. 6:3-11 cfr. BWV 9 – 170
Rom. 6:19-23 cfr. BWV 107 – 186 – 187 – Anh.1 – Anh.209
Rom. 8:12-17 cfr. BWV 45 – 136 - 178
Rom. 8:18-23 cfr. BWV 24 – 177 - 185
Rom. 11:33-36 cfr. BWV 129 – 165 – 176 - 194
Rom. 12:1-6 cfr. BWV 32 – 124 - 154 – 217
Rom. 12:6-16 cfr. BWV 3 – 13 – 155
Rom. 12:17-21 cfr. BWV 72 – 73 – 111 – 156
Rom. 13:8-10 cfr. BWV 14 - 81
Rom. 13:11-14 cfr. BWV 36 - 61 - 62
Rom. 15:4-13 cfr. BWV 70a
1Kor. 1:4-8 cfr. BWV 96 - 169
1Kor. 4:1-5 cfr. BWV 141 - 186a
1Kor. 5:6-8 cfr. BWV 4 – 15 - 31 – 160 - 249
1Kor. 9:24-10:5 cfr. BWV 84 – 92 – 144
1Kor. 10:6-13 cfr. BWV 94 – 105 - 168
1Kor. 11:23-32 cfr. BWV 182
1Kor. 12:1-11 cfr. BWV 46 – 101 - 102
1Kor. 13:1-13 cfr. BWV 22 – 23 – 127 – 159
1Kor. 15:1-10 cfr. BWV 113 – 179 – 199
2Kor. 3:4-11 cfr. BWV 35 – 69a – 137
2Kor. 5:1-10 cfr. BWV 140
2Kor. 11:19-12:9 cfr. BWV 18 – 126 – 181
Gal. 3:15-22 cfr. BWV 33 – 77 - 164
Gal. 3:23-29 cfr. BWV 16 - 41 - 134a - 143 - 171 - 190 - 248/4
Gal. 4:1-7 cfr. BWV 28 - 122 – 152
Gal. 5:16-24 cfr. BWV 17 – 25 – 78
Gal. 5:25-6:10 cfr. BWV 51 – 99 – 100 – 138
Ef. 3:13-21 cfr. BWV 8 – 27 – 95 – 161
Ef. 4:1-6 cfr. BWV 47 – 114 – 148
Ef. 4:22-28 cfr. BWV 5 – 48 – 56 – Anh.2
Ef. 5:1-9 cfr. BWV 54 - 80a
Ef. 5:15-21 cfr. BWV 49 – 162 – 180
Ef. 6:10-17 cfr. BWV 38 – 98 – 109 – 188
Phil. 1:3-11 cfr. BWV 55 – 89 - 115
Phil. 2:5-11 cfr. BWV 182
Phil. 3:17-21 cfr. BWV 52 – 139 - 163
Phil. 4:4-7 cfr. BWV 132 - 147a
Kol. 1:9-14 cfr. BWV 26 – 60
1Tes. 4:13-18 cfr. BWV 90 – 116
1Tes. 5:1-11 cfr. BWV 140
2Tes. 2:3-8 cfr. BWV 79 - 80 – 80b – 129 - 192
Hebr. 1:1-14 cfr. BWV 64 - 133 - 151 - 248/3
Tit. 2:11-14 cfr. BWV 63 - 91 - 110 - 142 - 191 - 197a - 248/1
Tit. 3:4-7 cfr. BWV 40 - 57 - 121 - 248/2
Jac. 1:17-21 cfr. BWV 108 – 166
Jac. 1:22-27 cfr. BWV 86 - 87
1Petr. 2:11-20 cfr. BWV 12 – 103 – 146 - 224
1Petr. 2:21-25 cfr. BWV 85 – 104 – 112
1Petr. 3:3-13 cfr. BWV 70
1Petr. 3:8-15 cfr. BWV 88 - 93
1Petr. 4:8-11 cfr. BWV 44 - 183
1Petr. 4:12-19 cfr. BWV 58 - 153 - 248/5
1Petr.5:6-11 cfr. BWV 21 - 135
1Joh. 3:13-18 cfr. BWV 2 - 76
1Joh. 4:16-21 cfr. BWV 20 – 39 - 75
1Joh. 5:4-10 cfr. BWV 42 – 67
Apok. 12:7-12 cfr. BWV 19 – 50 – 130 – 149 – 219 – Anh.198
Apok. 14:6-8 cfr. BWV 79 - 80 – 80b – 129 - 192

Van Gogh en het symbolisme

2010-04-09T08:55:00.007+02:00

.

In Ons Erfdeel van februari 2010 schrijft Kees 't Hart vol enthousiasme over de zesdelige editie van de brieven van Vincent van Gogh die in 2009 het licht zag. In een tiental bladzijden maakt hij vakkundig komaf met de clichés en de commercialisering die ook mij ertoe brachten het fenomeen van Gogh wat achteloos terzijde te schuiven. We maken kennis met de schilder als een 'reusachtige veellezer' die al in 1888 het werk van Walt Whitman aan zijn zus Willemien kon aanbevelen. We maken kennis ook met een heerlijke, vitale pen. 'Ruig, to the point en volslagen onbevangen', zo karakteriseert Kees 't Hart die stijl. En hij besluit: 'Kom op, zet hem naast Zola, Proust, Whitman, Multatuli en Gorter'.

Een proefje, waarbij ik het spoor van 't Hart volg maar van Gogh in het oorspronkelijke Frans aan het woord laat. Het gaat, hoe kan het ook anders, over cypressen.

Le cyprès est si caractéristique au paysage de Provence et vous le sentiez en disant: “même la couleur noire”. Jusqu’à présent je n’ai pas pu les faire comme je le sens; les émotions qui me prennent devant la nature vont chez moi jusqu’à l’évanouissement et alors il en résulte une quinzaine de jours pendant lesquels je suis incapable de travailler. Pourtant, avant de partir d’ici, je compte encore une fois revenir à la charge pour attaquer les cyprès.

De schrijver heeft zijn voornemen ook waargemaakt. Het resultaat is onderstaand schilderijtje, dat hij uiteindelijk ook schonk aan de bestemmeling van bovenstaande woorden, de criticus Albert Aurier, uit dankbaarheid voor de aandacht die hij gekregen had in de Mercure de France.

Hoe verfrissend klinkt de taal van van Gogh nadat ik ronddwaalde op de tentoonstelling Symbolisme in België die momenteel in Brussel loopt. Er valt heel wat te genieten in de smaakvol ingerichte zalen van de KMSK. Bewust werd afgezien van commentaarpanelen, enkel wat spaarzame fragmenten poëzie begeleiden de kunstwerken. Een gelukkige optie als je 't mij vraagt. Want als je bij het binnenwandelen van de tentoonstelling de inleidende citaten op de muur leest van Verhaeren, Maeterlinck, Mallarmé en anderen, hou je toch wel even je hart vast. Hoe blasé dit proza in vergelijking met die levendige brieven van Vincent. De hele beweging heeft iets opgeblazen, iets onoprecht en eng burgerlijk, zelfs in de manier waarop ze afstand neemt van de eigen tijdsgeest. Misschien ware het beter geweest de beweging in een ruimer Europees kader te situeren dan enkel 'symbolisme in België'. Maar toch, zoals gezegd, een mooie tentoonstelling. Werken van Knopff, Spilliaert en William Degouve de Nunques blijven een genot voor het oog. Nu en dan komt het surrealisme rakelings dichtbij. De memorabele tentoonstelling 'Le surréalisme en Belgique' die in het BAM (Mons) te zien was in 2007 zou een ideaal verlengstuk zijn op dit Brusselse ensemble.

Terug naar van Gogh. Alles wat in de zesdelige prachteditie van De brieven staat, en zelfs nog meer, is te zien op de schitterende website die de uitgevers bij deze gelegenheid samenstelden. Facsimile, transcriptie, voetnoten, illustraties, zoekmachine... een schatkamer om uren in rond te dwalen.

Calais in de mist

2010-04-08T11:56:00.005+02:00

.
23 maart, dinsdagmorgen. Terwijl we wachten op de boot trekt de mist geleidelijk op.

False Consonances of Melancholy

2009-11-15T15:23:00.003+01:00

.

De Franse musicoloog Olivier Fourès staat stil bij het normatieve in de kunst, en bedenkt zich het volgende:

"A priori, le Monde serait régi par un ordre. Des lois 'universelles', des sympathies (et antipathies) chimiques, des 'nécessités' biologiques, voire d'autres volontés divines, constitueraient les règles du jeu.

Pourtant, aussi 'logique' qu'il soit, le Monde n'est manifestement pas juste. Sérieux paradoxe. Une incompatibilité conceptuelle devant laquelle s'insurge l'intelligence de l'humanité: la science et la spiritualité se chargent de découvrir de nouvelles règles, l'art et la religion, quant à eux, ne craignent guère de s'en créer de propres. L'art se distinguant toutefois en ceci: il ne prend pas longtemps ses dogmes au sérieux.

En vérité, l'art n'aspire pas à l'ordre: il ne l'utilise que pour mieux observer l'intelligible, pour le mettre en valeur. Il suffit de se référer aux histoires de l'harmonie tonale ou de la perspective, règles artistiques adaptées, manipulées, voir moquées dès leurs apparitions."

Hij doet dit in zijn inleiding tot Matteis. False Consonances of Melancholy, een cd waarin Amandine Beyer het oeuvre verkent van ene Nicola Matteis, een Napolitaan die leefde ergens tussen 1650 en 1700 en vooral carrière maakte - voorzover daarvan sprake - in Londen. De innemende violiste leer je best kennen in dit filmpje, waarin ze haar viooltechniek bij de interpretatie van Matteis toelicht. Zoals Matteis het zelf uitdrukte: "You must not play allwayes alike, but somtimes Lowd and sometimes softly, according to your fancy, and if you meet with any Melancholy notes, you must touch them sweet and delicately".

Als je wat melancholie ontmoet, ga dan er zacht en delicaat mee om. Een wijze raad...

Monnik

2009-09-10T15:17:00.004+02:00

.
Onderstaande gedachte vond ik in een interview met Zhang Huan*, de Chinese kunstenaar die momenteel in de Munt Handels Semele regisseert. Of ik het helemaal met hem eens ben weet ik niet, maar het stemt tot nadenken - en dat volstaat.

Stel je jezelf voor als boeddhistische monnik. Je leidt je leven in een tempel.Je vertoeft op grote hoogte - letterlijk (lacht) - in de bergen. Je eet het verste voedsel, ademt de zuiverste lucht, wordt gediend en bediend. Je kunt dus al je energie aan studie en gedachten wijden, en neerkijken op de heen en weer razende stervelingen. Als je tijd gekomen is, dan zul je een goed zicht hebben op wat er zoal gaande is in deze wereld. Terwijl de anderen - die nochtans dagelijks buitenkomen, hun levensstrijd leveren, geld verdienen, eten zoeken - zich als hun uur geslagen heeft wel eens zouden kunnen moeten afvragen: waartoe diende dat nu eigenlijk allemaal?
Voor de rijke, succesvolle sterveling is het ultieme doel om buiten te gaan wonen, in een grote villa waar personeel hem dient. Zijn doel is dus die monnik van daarnet te zijn. Het verschil: voor hem blijft het een ultiem doel, voor de monnik is het een uitgangspunt. Daardoor kan hij veel verder doordringen in de spirituele ruimte dan de wroeter, die al zijn tijd en energie nodig heeft om materiële randvoorwaarden te vervullen.

* Knack 2 september 2009; de voorzet kwam van Rudy Tambuyser. De foto van Zhang Huan met zijn Berlin Buddha uit 2007 vond ik op de kunstsite re-title.com.

Het straatje

2009-08-12T11:56:00.004+02:00

.

Gent, Klein Begijnhof, een zomerse namiddag. Onwillekeurig moest ik denken aan Het Straatje van Vermeer in het Amsterdamse Rijksmuseum. Jammer genoeg ontbreken wat personages.

(foto genomen op 21 juli 2009 - de Vermeer komt uit Wikimedia Commons)

Eugène Atget (1856-1927)

2009-08-03T15:16:00.001+02:00

Eugène Atget (1856-1927) leerde ik kennen in de magistrale reeks Masters of Photography die in het voorjaar van 2008 op Canvas werd uitgezonden. Ik kan lang bladeren in het boek dat Andreas Krase en Hans Christian Adam voor Taschen aan hem wijdden. Wat trekt mij in deze foto's aan?

Ze tonen mij een schimmig – soms letterlijk wazig – verleden. Terwijl Proust schreef, fotografeerde Atget. Terwijl Proust de salons reconstrueert, toont Adget de straten. Geleidelijk ontwikkelt hij zich van kunstenaar tot fotograaf, tegen wil en dank eerst omdat zijn grafisch werk niet verkoopt, en uiteindelijk tot een consciëntieus, bezeten archivaris van de stad die voor zijn ogen verdwijnt.

(De foto's komen uit Wikimedia Commons)

Mordillat - Prieur, "Jésus sans Jésus"

2009-08-03T14:50:00.001+02:00

Gérard Mordillat en Jérôme Prieur zijn twee redacteurs bij de Frans-Duitse cultuurtelevisiezender Arte. Bekend zijn ze vooral door een paar reeksen rond de bijbel en het ontstaan van het christendom, te beginnen met Corpus Christi in 1997 over het lijdensverhaal. Deze series monden ook telkens uit in een publicatie. Jésus sans Jésus is het boek dat voortvloeide uit een reeks over de Apocalyps in 2008.
Hun docu's bestaan grotendeels uit fragmenten van interviews met een groot aantal kenners, exegeten, theologen, historici uit diverse hoeken. Deze manier van werken verrast nu en dan hun gesprekspartners, zoals blijkt uit de kritische taal in het wikipedia-lemma dat aan dit duo is gewijd.

Toch is dit een fascinerend boek. Hoewel ze niet bang zijn om conclusies te trekken of een stelling in te nemen, gaat het er deze beide heren niet om een kruistocht te houden tegen de religie in het algemeen of het christendom in het bijzonder. Dit is niet het zoveelste pamflet dat nu eindelijk eens de waarheid zal onthullen of het grote complot zal blootleggen. Het gaat enkel om een genuanceerd maar ongewoon beeld van de eerste vier eeuwen christendom.

Hoewel ik durf bekennen dat deze thematiek een stokpaardje van me is, voel ik me niet in staat de correctheid van dit ongewone, multidisciplinaire boek in te schatten. Maar ik heb het bijzonder graag gelezen. Hieronder volgen de passages die ik in het boek heb aangestipt. Ik schrijf ze gewoon over, zonder commentaar. Deze blog heet niet voor niets 'Work in Progress', en luidop lezen was van in het begin een van mijn bedoelingen ermee.

MORDILLAT, G. & PRIEUR, J.,
Jésus sans Jésus.La christianisation de l'Empire romain,
ed. Seuil/Arte 2008

13
(JC) est devenu le fondateur d'une religion à laquelle lui-même n'a jamais appartenu, ni même songé.

14
"Jésus annonçait le Royaume et c'est l'Eglise qui est venue" (cit. Alfred Loisy 1904)

19
L'émergence du christianisme n'a reposé sur aucun programme, elle s'est produite au milieu des soubresauts, des aléas, des hasards.

Chap.1 - Après la fin

22
Pas plus que les détails de la crucifixion, les évangélistes ne savent ce que sont devenus les disciples après l'arrestation de Jésus.

23
La résurrection de Jésus est foncièrement déroutante, quand elle ne fait pas rire, comme ... (cf. Act. 17,32)

28
Très étrangement, autant le mot christos, "christ", est surabondant dans tous les textes du Nouveau Testament, soit accolé au nom de Jésus, soit comme synonyme de ce nom, autant le mot "chrétiens", christianoï en grec, est rarissime.
    Jamais dans les épîtres de Paul, les écrits les plus anciens.
    Jamais dans les quatre évangiles.
    Trois occurences en tout: 1P 4,16 - Act. 11,26 - Act. 26,28

29
Notons que cette dimension multiple apparaît dans le judaïsme à partir de -350, au cours de la période du Second Temple, quand émerge l'idée d'un personnage eschatologique que l'on attend pour délivrer Israël à la Fin des temps.

34
Tacite semble bien informé. Pour la première fois, le lien est fait entre le condamné, crucifié en Judée dans les années 30, les chétiens et leur christ ...

39
Par conséquent, la foi chrétienne n'est pas une religio mais une superstitio. ... La foi chrétienne est une superstition au sens moderne, une fausse religion, une forme religieuse non civilisée, barbare, qui rejette les dieux de Rome et que ces derniers ne peuvent annexer.

42 cit. Maurice GOGUEL, naissance du christianisme, 1955
De tous ceux qui ont parlé des massacres de 64, Tacite est le seul qui les ait mis en relation avec l'incendie de Rome.

43
Or ni les évangiles (à partir de 60-70), ni les Actes des Apôtres (vers 80) ne soufflent mot de la mort des deux apôtres, ...

45
L'hypothèse défendue il y a une cinquantaine d'années par l'historien Charles Saumagne est qu'il existait dans les Histoires de Tacite, au livre V (dont une grande partie a disparu aujourd'hui), une notice virulente contre les chrétiens, mais sans aucun rapport avec l'incendie de Rome.
Au IVe siècle, c'st Sulpice Sévère qui, our justifier son propre récit des Chroniques, aurait rassemblé les deux passages de Tacite, insérant dans les Annales une notice contre les chétiens à l'intérieur du récit de l'incendie de Rome, faisant ainse d'une pierre deux coups.

Chap.2 - Demain l'apocalypse

48
C'est peu dire que l'Apocalypse est un brûlot antiromain, et l'exeption est de taille dans les écrits chrétiens !
En effet, dans la majorité des textes du Nouveau Testament, la complaisance, voire l'obséquiosité, à l'égard du pouvoir politique est la règle sous-jacente. (cf. Rom. 13,1-2; 1P 2,13; Joh. 18,38)

51
C'est un texte de mobilisation, d'espoir, la promesse d'atteindre le Paradis quelles que soient les tribulations par lequelles il faudra passer.

54
Toujours présentes à travers le Nouveau Testament, les traces de cette attente de la Fin sont la mémoire vive de la prédication de Jésus lui-même.

57
... mieux vaut accepter pour probable que l'Apocalypse de Jean, comme la plupart des apocalypses juives non canoniques, a été écrite dans la période troublée entre la chute du Temple de Jérusalem (en 70) et la révolte de Bar Kochba (134-135), et s'en tenir par hypothèse aux années 95, ...

68
Les adversaires de l'Apocalypse, ce sont Paul et les "pauliniens", les disciples de Paul qui, s'affranchissant des obligations du judaïsme et de ses règles, se proclament néanmoins "véritable Israël", héritiers de la promesse divine, propriétaires des Écritures, ...

Chap.3 - "Les chrétiens aux lions!"

76
Ce que Pline condamne chez les chrétiens, c'st leur insubordination, leur obstination. Pas leurs opinions religieuses.

80
Le martyre volontaire est une invention chrétienne.

83
Entre les trois monothéismes, le cercle est bouclée. Un cercle de sang dont la trace n'st toujours pas sèche aujourd'hui. ... Du livre des Maccabées au Coran en passant par le Martyre de Polycarpe, le dieu invoqué est toujours un dieu vengeur.

104
À la fin du IVe siècle, quand sera lançée la chasse aux hérétiques, lorsque les dissidents eront persécutés comme jamais les premiers chrétiens le l'ont été par les empereurs païens, l'Église va utilliser les récits de martyre pour faire écran à son intolérence, pour masquer qu'elle est devenue une instiitution persécutrice en exaltant son passé glorieux de sacrifices pour la foi.

Chap.4 - La guerre des textes

108
C'est dans ce contexte que l'évangile de Matthieu instrumentalise Jésus: Jésus devient, a posteriori, le porte-parole de la résistance antipharisienne.

116
Ainsi la Bible devient-elle un immense réservoir de figures qui vont servir aussi bien à la liturgie qu'à l'exégèse chrétienne, avec Tertullien au IIe siècle, avec Origène au IIIe siècle, avec Augustin au IVe siècle.

123
Marcion oppose ainsi à la tradition des Douze et de leurs successeurs une ligne de transmission directe de Jésus à Paul.

126
Avec Marcion, le christianisme accepte pour la première fois de se détacher de ses origines juives, de les oublier ...

127
A partir de Marcion, grâce à lui, en réaction contre lui, va se mettre en place un canon d'Ecritures chrétiennes, un recueil de textes qui donnera naissance au Nouveau Testament, par opposition à ce qui deviendra de fait l'"Ancien Testament".

129
L'Alliance change, l'identité du peuple élu aussi.
C'est la raison pour laquele la coïncidence ne saurait être totalement fortuite entre l'idée de canon du Nouveau Testament à la fin du IIe siècle et, du côté juif, la fixation de la Mishna (littéralement la répétition, le commentaire de la Torah) qui intervient vers 200, comme un effet de la compétition entre les deux religions, selon l'hypothèse que formule Guy Stroumsa: "Dans les deux cas il s'agit d'un texte secondaire, "nouveau" ou "répétition". Ce texte n'a de sens que lu parallèlement aux Ecritures, qui, de leur côté, ne trouvent leur siginification qu'à travers le prisme du nouveau texte.

133
... le Nouveau Testament aboutit à une solution paradoxale, il propose aux chrétiens un livre unique qui en contient plusieurs, une doctrine qui en recouvre plusieurs. Qu'y a-t-il de commun entre les judéo-chrétiens et les pagano-chrétiens? Entre le royaume d'Israël prêché par Jésus et l'envoi vers les nations promu par les Actes des Apôtres? Entre l'Apocalypse de Jean et les épîtres de Paul?
Rien, ou presque.
Ce sera l'un des atouts du christianisme d'avoir su être multiple bien avant d'être dominant.

Chap.5 - Les citoyens du ciel

145
Le salut ne provient pas de la foi, mais de la connaissance des secrets, de la connaissance de l'origine et de la fin des choses.

149
On pourrait dire que les montanistes vivent les yeux tournés vers le ciel tandis que les gnostiques vivent tournés vers l'intéreur d'eux-mêmes.

150
Tout au contraire, les intellectuels chrétiens, ceux dont le point de vue finira par prévaloir, veulent s'inscrire dans le monde terrestre, c'est-à-dire dans l'Empire romain.

Chap.6 - L'ombre de Constantin

186
Si l'on considère le faible nombre des chrétiens dans l'Empire au début du IVe siècle (les estimations évidemment très difficiles en la matière oscillent entre 3% et 5% de la population, 10% pour les plus généreuses, dont la majorité dans la partie orientale du territoire, Egypte, Palestine, Syrie, Asie Mineure), l'engagement de Constantin envers le christianisme était, en tout cas, risqué.

187
Même s'il a eu des visions, Constantin n'est pas un mystique. Même s'il préside le concile de Nicée, ce n'est pas un théologien. Même si le néoplatonisme et son idée d'un être suprême l'influencent, il n'est pas non plus un philosophe. Constantin n'est pas davantage un ascète ou un homme pieux que la dimension spirituelle du christianisme fascine.

193
Régissant les corps et les âmes, par la fortune de ses armes, par la mise en place d'un nuvel ordre moral, par l'enracinement de l'Eglise dans l'Empire, Constantin a certainement pu se voir comme un homme providentiel, un de ces hommes persuadés d'être appelés à changer le sort de l'humanité : Lénine ou Trotski, dit Paul Veyne, ne penseront pas autrement.

194
..., la littérature et le théâtre se sont bien peu intéressés à lui, encore moins le cinéma, alors que son regne a été exceptionnellement long et mouvementé.

On dirait que Constantin est un témoin gênant - il en est ainsi au moins depuis le concile Vatican II.
Gênant parce que Constantin a assisté à l'essor officiel et politique du christianisme. Gênant parce qu'il l'a pensé, voulu, organisé. Gênant parce que c'est sa main et non celle de Dieu qui a donné au christianisme la place qu'il occupe désormais.

Chap. 7 - L'empire de la vérité

196
Depuis l'époque de Jésus, depuis la destruction de la ville lors des deux guerres juives de 70 et 135, depuis sa reconstruction comme Aelia Capitolina, Jérusalem, transformée en ville romaine, avait beaucoup changé.
... en réalité personne n'était capable de localiser ces lieux autrement que par ouï-dire.

197
Hélène accomplit parfaitement sa mission, elle "invente" les lieux saints au sens premier du terme: elle les découvre, elle les crée.

203
Aux interdictions professionnelles qui renforceront la nécessité d'être chrétien, viendra s'ajouter, dans les décennies suivantes, le travail de terrain mené par les missionnaires.
Un travail accompli surtout hors des cités.

207
Le principal ennemi d'un chrétien n'est ni juif ni païen. C'est un autre chrétien. Un chrétien qui ne pense pas le christianisme comme le courant dominant. L'ennemi de l'intérieur, "l'hérétique".

210
Priscillien est décapité à Trèves en 386.
Il aura ainsi le redoutable honneur d'être la première victime chrétienne du christianisme, le premier martyr d'une nouvelle espèce: le martyr chrétien exécuté par d'autres chrétiens.

222
Augustin désolidarise le couple Eglise/Etat pour penser l'ordre du monde, sa diversité, sa multiplicité, son universalité, sur d'autres bases et distinguer clairement le rôle de Dieu des contigences militaires et politiques. Dieu se tient à distance du monde.

225
En méconaissant la perspective eschatologique qui unit les deux cités, les autorités ecclésiastiques voudront confondre la cité céleste avec l'Eglise et la cité terrestre avec l'Etat.

Chap.8 - En attendant Jésus

228
Jésus ne pensait pas que le monde continuerati au-delà de sa génération. Son horizon ne dépassait pas une vie humaine, la sienne. "Il faut donc admettre, ajoutait Schweitzer, que la religion d'amour de Jésus est apparue lors d'une attente imminente de la fin du monde", en raison même de cette imminence.

232
L'Eglise, pratiquant avant la lettre l'aïkido, a même su, plus que toute autre organisation, retourner à son profit la force de ses adversaires.

234
Très tôt - on en trouve la trace dans les épîtres de Paul comme dans les Actes des Apôtres -, le christianisme a mis en place des systèmes d'aide aux plus démunis, aux veuves, aux orphelins, un type de solidatité et d'assurance dont on peut voires des équivalents fonctionner aujourd'hui dans l'islam à travers les oeuvres sociales du Hezbollah ou du Hamas.

235
Contrairement à une idée fausse, l'oral ne primait pas dans la communication entre les groupes: on écrivait beaucoup dans l'Antiquité.

236
Jésus a été "écrit".
Son inscription dans les textes a enraciné son inscription dans l'histoire.

239
Marcel Simon avait raison de souligner que l'art est entré dans le christianisme "par la petite porte", mais une fois qu'l y est entré son développement a été irrésistible.

241
On peut distinguer trois grandes orientations dans l'iconographie chrétienne. Une orientation de foi: ce sont des images pieuses devant lesquelles on prie et l'on se recueille (comme les icônes); une orientation pédagogique: ce sont des images qui illustrent les saintes Ecritures (même si la plupart des motifs sont tirés du Protévangile de Jacques, un apocryphe très romancé datant du IIe siècle, et de La légende dorée écrite au XIIIe siècle par Jacques de Voragine); une orientation idéologique, où les images interprètent visuellement les textes et en fournissent une lecture acceptable pour les doctrines de l'église.

244
Il est impossible de dénombrer les toiles, les fresques, les basreliefs, les gravures, les illustrations qui caricaturent les juifs: nez crochus, oreilles disproportionnées, ongles longs (et sales), dents cariées, jusque dans les délires cinématographiques de Mel Gibson, ultime avatar de ce courant antisémite de l'Eglise, réfugié dans la lecture littérale et foncièrement anachronique du texte des évangiles.

248
... les évangiles ne peuvent pas dissimuler que ce sont bien les romains qui ont exécuté Jésus... Mais les juifs ne sont pas devenus chrétiens, et les Romains, que les textes ont cherché très vite à rassurer, se sont convertis.

Des siècles après, en 1543, dans son livre Sur les juifs et leurs mensonges, Luther décuple la haine.

250
Il est aisé de comprendre pourquoi il a fallu longtemps pour que des chercheurs juifs israéliens comme ... brisent le tabou qui pesait sur le Nouveau Testament, étudiant les écrits chrétiens comme des témoignages précieux sur le judaïsme des deux premiers siècles, à un moment où la littérature juive était pratiquement muette.

255
Il faut incontestablement distinguer l'Eglise dans son action pastorale ou individuelle (où des hommes et des femmes admirables se sont donnés corps et âme à la cause de Jésus en se vouant à ceux que la société rejetait) et son acitivité institutionnelle, où elle a été, de tout temps, en tous lieux, l'alliée de toutes les monarchies, de toutes les tyrannies, de toutes les dictatures.

Kennis

2009-03-22T22:53:00.002+01:00

.
Streven maart 2009, p.259: Harold Polis citeert Peter Venmans die William James citeert:

Wij verhouden ons tot het universum zoals onze katten en honden zich moeten voelen wanneer ze een van onze bibliotheken betreden. Verbaasd kijken we om ons heen en we hebben geen idee wat er gaande is. Soms schurken we per ongeluk tegen een tafel of een stoel aan, die dan plotseling een nieuwe plaats inneemt, zonder dat we nu precies weten hoe dat komt.

Venmans, of Polis, dat is niet duidelijk, plaatst dit citaat in James' Will to Believe (1897). Ik vond het daar niet terug, maar wel in A Pluralistic Universe uit 1909: We may be in the universe as dogs and cats are in our libraries, seeing the books and hearing the conversation, but having no inkling of the meaning of it all. De rest van het citaat komt blijkbaar van Peter Venmans. Maar het is me hier niet om tekstkritische vitterij te doen. De gedachte die hier wordt geformuleerd vind ik bijzonder krachtig.

William James schrijft dit begin twintigste eeuw. We kunnen de vergelijking misschien aanpassen, een secundum comparationis bedenken dat beter aanleunt bij onze tijd dan een stoffige bibliotheek. Maar het tertium comparationis blijft staan als een paal boven water, tegen alle Stephen Hawkings in: wat weten we begot?

Brussel / Europa

2008-10-31T17:08:00.014+01:00

Wanneer ik uit het ondergrondse Schumanstation tevoorschijn kom, is het geluid het eerste wat me opvalt: het drukke verkeer uiteraard, de bouwwerven die uit deze omgeving sinds mensenheugenis niet weg te denken zijn, ingewikkelde straatwerken en een luidruchtige betoging op de rotonde vlakbij. Het geluid stoort me niet echt, het komt me voor als inherent aan de omgeving en brengt me in de juiste dynamiek om Europa te verkennen.

Parenthese. Tussen twee concerten van Laus Polyphoniae door bevond ik mij aan een kleurige Antwerpse keukentafel bij een dame die me de geluiden van Brugge beschreef. Ze heeft, zo vertelde ze me, de gewoonte om op uitstappen een kleine dictafoon mee te nemen en klankbeelden op te nemen. Nu en dan herbeluistert ze de kleine cassetjes om de sfeer van een bepaalde omgeving opnieuw op te roepen. Technisch gezien verloopt dat wat moeilijk de laatste tijd, want de dictafoon laat het wat afweten. Ik probeerde haar de voordelen van mp3 uit te leggen, maar tevergeefs. Sinds dat gesprek aan de keukentafel, met verse soep, volkorenbrood en een kaasschotel, luister ik bewuster als ik ergens terechtkom. Soms krijg ik een heel klein beetje zin om mijn camera te ruilen voor een microfoon. Sluit de haakjes.

De betoging verliep eentalig in het Pools. Ze hadden een zwarte rookmachine meegebracht en veel vlaggen van Solidarnosc, maar de essentie van hun boodschap bleef voor de meeste omstaanders een raadsel. Die bleven een tijdje geamuseerd toekijken, onderwijl genietend van een bekertje koffie dat hen aan een nabijgelegen kraampje werd aangeboden. Dat kraampje had overigens niets met de betoging te maken; het ging om een promotie voor een nieuw soort oploskoffie die de smaak van het echte spul bijna moest benaderen. De betogers en de koffieverdelers, beiden strategisch opgesteld tussen het giganteske Berlaymontgebouw en het strakke Justus Lipsiuscomplex, waren duidelijk uit op de aandacht van Europa. Daarvoor waren ze naar Etterbeek gekomen.

Ik kan er een paar honderd meter naast zitten, de Europawijk strekt zich immers over de grenzen van vier gemeenten uit, maar ik meen dat het Schumanplein zich in de gemeente Etterbeek bevindt. Dat is zo’n heerlijke Brusselse contradictie: dit immense labyrint van gebouwen en kantoorcomplexen waar beslissingen worden genomen die zich laten voelen van Lissabon tot in Helsinki maakt deel uit van een van die negentien kleine gemeenten, en tegelijk ook van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Bouwen en plannen in deze wijk betekent rekening houden met deze contradictie, waarin zich naast een gemeenteraad en een gewestregering ongetwijfeld ook nog een federale structuur komt mengen. Dat laat zich ook merken wanneer men zich een paar uur in deze wijk beweegt: hier is in een generatie tijd ontzettend veel gebouwd, maar ontzettend weinig gepland.

Dit Europa fascineert me. Het feit dat deze nationale staten, die elkaar in de voorbije twee eeuwen generatie na generatie op de meest vernietigende wijze naar het leven hebben gestaan, elkaar in deze constructie hebben gevonden en nu al meer dan een halve eeuw vergeten zijn om oorlog te voeren, lijkt me een triomf van de geschiedenis en maakt me gelukkig in dit scharnier van de tijd op deze plaats te mogen leven. Het maakt me toegeeflijk en vergevingsgezind. Ik erger me dus niet aan de megalomanie, het protserige modernisme dat deze gebouwen uitstralen. Ik erger me dus niet aan de Versailliaanse geldverspilling die het parlement zo kenmerkt en knijp welwillend een oogje dicht bij de peperdure lege fietsrekken bij het nauwelijks gebruikte spoorwegstation dat aan en onder het parlement is aangelegd. Enig triomfalisme is hier op zijn plaats. Laat ze maar bouwen, laat de Götterfunken er maar van afstralen in de koude zon van een herfstnamiddag en laat de hovelingen in dit paleis maar taart eten: oorlog is zo oneindig veel duurder.

Misschien wordt hier straks, aan dit chaotisch ogende prinsenhof, de klimaatcrisis efficiënter en met meer realisme aangepakt dan waar ook ter wereld. Misschien wordt hier straks, in de ingewikkelde alambieken van een bureaucratische alchemie, een tegengif gevonden voor een volgende beursepidemie en wie weet, een oplossing voor de bedelares die in een portiek haar kind en een plastiek bekertje toont.

Op een boogscheut van het Leopoldpark, bijna letterlijk tussen twee bouwwerven in, trof ik op een oude erker Europa aan in basrelief. Het huis staat te koop en ik zou er geen geld op inzetten dat deze bange Europa het komende decennium overleeft – laten we toch maar hopen...

Plakken

2008-10-16T19:09:00.006+02:00

Dinsdagavond laat. Er moeten affiches geplakt worden voor de komende fuif van de vksj. Ik fungeer als chauffeur voor twee plakmeiden en neem voor de gelegenheid een camera mee. De natberegende, grotendeels verlaten straten bieden een verstilde sfeer; straatlantaarns verbergen de banaliteit van overdag. Ik werk onder tijdsdruk – we rijden van plakpaal naar plakpaal – met een hoge iso en lange belichting, meestal uit de hand en dus op goed geluk. Op enkele foto’s is de betovering blijven hangen. De schuifregelaars van Photoshop zorgen voor de afwerking en compenseren enigszins het haastwerk.

Onthechting

2008-10-11T20:09:00.003+02:00

.
Ik lees* over Henry Darger (1892 - 1973).

19 jaar jong begint Henry Darger aan het verhaal van een denkbeeldige oorlog die voortvloeit uit de opstand van kindslaven tegen de Glandelinia, het volk dat hun uitbuit. De lengte van het werk staat in verhouding tot die van de volledige titel ervan: The Story of the Vivian Girls in what is known as the Realms of the Unreal, of the Glandeco-Angelinian War Storm, caused by the Child Slave Rebellion, 15.145 getikte bladen, in 15 boekdelen plus nog eens 3 enorm dikke, ingebonden banden met daarin illustraties van het werk, dit alles het resultaat van meer dan zestig jaar eenzaam arbeiden op zijn kamertje in Chicago.
(...)
Vreemd genoeg uitte Darger bij zijn vertrek naar het bejaardentehuis op 81-jarige leeftijd niet de wens zijn levenswerk mee te nemen. Had de eigenaar van de kamer die Darger huurde het werk niet ontdekt en naar waarde geschat, dan zou het wellicht voor altijd ontbekend gebleven zijn.

Moet ik het me zo voorstellen? De oude man, slecht te been en nauwelijks nog in staat zijn kamer twee hoog te bereiken, trekt achteloos de deur achter zich dicht en sloft naar de taxi die hem naar het tehuis zal brengen waar hij enkele maanden later sterft. In die maanden vertelt hij niemand over wat hij heeft achtergelaten. Dat heeft hij trouwens, in al die jaren, nooit gedaan.

Het gebaar dat ik me voorstel, Henry Darger die achteloos de deur achter zich dichttrekt, een gebaar dat aantoont eens te meer hoe de werkelijkheid de mooiste fictie soms verslaat, deed me denken aan een van de Svendborger Gedichte van Berthold Brecht, ook al met zo'n lange titel: Legende von der Entstehung des Buches Taoteking auf dem Weg des Laotse in die Emigration. Het gedicht verhaalt hoe de oude Lao Tse besluit dat het genoeg geweest is en vertrekt:

Freute sich des Tals noch einmal und vergass es
Als er ins Gebirg den Weg einschlug

Mijn vergelijking gaat helaas niet op. Lao Tse blijft haperen aan de grens. Aan een kleine jongen en een tolbeambte dicteert hij de 81 strofen van de Tao Te King, alvorens in de vergetelheid te verdwijnen. Zo onthecht was die kleine slimme banneling Berthold Brecht nu ook weer niet. Maar wel Henry Darger.

Zou er ooit een Henry Darger hebben bestaan zonder een nieuwsgierige huisbaas?

* In Het spel van de waanzin. Over gekte in film en theater, catalogus van de gelijknamige tentoonstelling in het Museum Dr. Guislain in Gent, p.129.

Susan Sontag - Belgisch

2008-07-21T13:12:00.000+02:00

Over Susan Sontag moet ik het later nog eens hebben, maar onderstaande observatie uit De vulkaanminnaar (1992) is te mooi, zeker op deze 21^ste juli.

Elke cultuur heeft haar zuiderlingen – mensen die zo min mogelijk werken en liever dansen, drinken, zingen, vechten, hun ontrouwe echtgenoten vermoorden; die levendiger gebaren, stralender ogen, fleuriger kleren, fantasierijker versierde voertuigen hebben, die een geweldig gevoel voor ritme bezitten en charme, charme, charme; mensen zonder ambitie, nee, lui, onwetend, bijgelovig, ongeremd, nooit op tijd, opvallend armer (hoe kon het anders, zeggen de noorderlingen); die ondanks alle armoede en ellende een benijdenswaardig leven leiden – dat wil zeggen, benijdenswaardig in de ogen van hard werkende, seksueel geremde, minder corrupt geregeerde noorderlingen. Wij zijn hoogstaander, zeggen de noorderlingen, duidelijk superieur. We onttrekken ons niet aan onze plichten en vertellen geen leugens alsof het de gewoonste zaak van de wereld is, we werken hard, zijn punctueel, houden een betrouwbare boekhouding bij. Maar zij hebben meer plezier dan wij. Ieder land, ook in het zuiden, heeft zijn zuiden: onder de evenaar ligt het in het noorden. Hanoi heeft Saigon, Sao Paulo heeft Rio, Delhi heeft Calcutta, Rome heeft Napels; en Napels (…) heeft Palermo.

Wie ooit België moet uitleggen aan buitenlanders, heeft hier een schitterende aanzet.

Rotterdam

2008-07-17T12:24:00.007+02:00

.
Vijf stillevens hou ik over aan een dagje dwalen door de stad. Het aloude (1622!) beeld van Erasmus voor de Sint-Laurens is een van de weinige tekens van historische continuiteit die ik herkende in dit stadsbeeld waar de twintigste eeuw zwaar maar niet altijd misplaatst heeft toegeslagen. De wanhopige schreeuw van Zadkine's Verwoeste stad (1953) heb ik voor de gelegenheid gezwartwit, unisono met de grijze flatgebouwen voor een grijze hemel vanop een terrasje aan de Erasmusbrug. Die brug zelf (Ben Van Erkel, 1996) was op z'n mooist bij zonsondergang, als een harp aan de diepblauwe hemel. Kleur speelt ook een rol in de bizarre kubushuizen van Piet Blom (1984), waar de quasi-afwezigheid van horizontale en vertikale lijnen me bezighield.

Wat me vooral is bijgebleven na een daglang kuieren staat niet op foto: de mensen. Kleurig, springlevend en allemaal uitgerust met een alleraardigst, beweeglijk en trefzeker taaltje. De stad is minstens even multicultureel als Brussel bij voorbeeld, maar in tegenstelling tot deze laatste merkwaardig eentalig. Een half uurtje metro van rand naar centrum levert in Brussel een babylonische spraakverwarring op, terwijl je in Rotterdam niets dan Nederlands hoort, in een bonte wemeling van varianten weliswaar maar nooit onverstaanbaar. De oorzaak hiervan ontgaat me maar intrigeert me wel: waarom blijft in de ene stad iedereen zich hardnekkig vasthouden aan de eigen taal terwijl in de andere stad iedereen zich de lokale taal op een of andere manier eigen maakt en bijkleurt?

Misschien ligt het aan taalexamens bij de aankoop van een sociale woning...

Bonhoeffer - etsi deus non daretur

2008-07-17T10:11:00.002+02:00

.
Teksten roepen teksten op, zo gaat dat nu eenmaal. Al brevierend kom ik deze week bij het boek Job terecht; ik leg er de commentaar van Benoît Standaert naast (Job, het verhaal en zijn stiltes in Heiliging van juni 2003) en hij verwijst me vaagweg naar Dietrich Bonhoeffer. Het internet brengt me bij de precieze passage: een brief aan Eberhart Bethge vanuit de gevangenis van Tegel-Berlin, dd.16 juli 1944.

Etsi deus non daretur: Bonhoeffer heeft het over dit vaak geciteerde principe van Hugo Grotius. Zoveel geciteerd dat geen googelen helpt om te achterhalen waar onze Delftenaar dit eigenlijk geschreven heeft. Vermoedelijk in zijn grote De iure belli ac pacis. Natuurrecht, volkerenrecht, moraal zeg maar, moet van toepassing zijn etsi deus non daretur: ook al zou god niet bestaan.

Van hieraf aan laat ik Bonhoeffer zelf aan het woord. De brief staat in Verzet en overgave, p.298sqq. van mijn editie uit 1978.

God als werkhypothese in de moraal, de politiek en de natuurwetenschap is afgeschaft, is overwonnen; maar dit geldt evenzeer voor de wijsbegeerte en de religie. Het is een kwestie van intellectuele redelijkheid deze werkhypothese te laten vallen of ze uit de schakelen, zover dit maar enisgzins mogelijk is. een vrome natuurkundige, medicus, enz. is een tweeslachtig wezen. (...)
We kunnen niet redelijk zijn, als we niet erkennen dat we in de wereld moeten leven, 'etsi deus non daretur'. En dat erkennen wij voor God! God zelf dwingt ons dit te erkennen. Zo brengt onze mondigheid ons tot de waarachtige kennis van onze situatie tegenover God. god doet ons weten dat wij moeten leven als diegenen die hun leven inrichten zonder God. De God die met ons is, is de God die ons verlaat! De God die ons in de wereld doet leven zonder de werkhypothese God, is de god voor wiens aanschijn wij staan. Voor en met God leven wij zonder God. God laat zich uit de wereld terugdringen tot op het kruis, god is zwak en machteloos in de wereld en juist zo en alleen zo is Hij met ons en helpt hij ons. (...)
Hier ligt het wezenlijke verschil met alle religies. De bijbel verwijst de mens naar Gods onmacht en lijden; alleen de lijdende God kan helpen. In zoverre kan men zeggen dat de geschetste ontwikkeling tot mondigheid, die afrekent met een verkeerde voorstelling van God, de blik vrijmaakt voor de God van de bijbel, die door zijn machteloosheid in de wereld macht en ruimte krijgt.

Twee dagen later, op 18 juli, werkt hij de gedachte nog verder uit.

'Ging het dan uw krachten te boven één uur met Mij te waken?', vraagt Jezus in Gethsemane. Dat is de omkering van alles wat de religieuze mens van God verwacht. De mens wordt opgeroepen Gods lijden aan de goddeloze wereld mee te lijden. (...) Je wordt geen christen door religieus te handelen, maar door, levend in de wereld, te delen in Gods lijden.

De gevangenis leeft sterk door in deze diepe gedachten. Bonhoeffer weet verrekt goed waarover het gaat als hij schrijft over lijden aan de goddeloze wereld. Het zijn zowat zijn laatste brieven. Twee dagen later, op 20 juli 1944, is er de mislukte aanslag op Hitler en komt zijn betrokkenheid aan het licht. De laatste maanden voor zijn executie komt er van corresponderen niet veel meer in huis.

In deze extreme omstandigheden raakt Bonhoeffer met een niets ontziende helderheid de kern van de zaak. Een spoor van Job over Grotius naar hier. Bestaat er zoiets als perennial wisdom?

Rik Poot, De ruiters van de Apocalyps

2008-07-06T20:09:00.008+02:00

Het Brugse sculpturale stadsmeubilair wordt vaak nogal smalend bejegend, soms terecht. Maar over de vier ruiters (1987) van Rik Poot (+2007) in het Arendshof zijn alle critici het eens in hun lof. Ook terecht.

Stellen dat ze het mooiste zijn wat Brugge op dit vlak te bieden heeft is inderdaad een understatement. Plaatsing, betekenis, uitvoering: alles draagt bij tot de expressieve energie die dit akelige kwartet uitstraalt.

Inzoomen onder fel zonlicht laat duidelijk zien hoe trefzeker getekend en hoe volop driedimensionaal deze beelden zijn. De zin voor detail binnen die gesegmenteerde vormentaal vind ik ronduit verbazend.

(gefotografeerd op dinsdagnamiddag 1 juli 2008)

Hélène Grimaud

2008-07-01T23:15:00.004+02:00

.
GRIMAUD, Hélène, Wildernis Sonate. Mijn leven tussen wolven en muziek (oorspr. Variations sauvages), The House of Books, 2004.

Ik had het boek al eens eerder in handen gehad en vrij vlug weggelegd. Deze week vond ik het voor een prikje bij Boekenvoordeel, en de tweede lectuur is me beter bevallen. Het is even wennen aan de structuur: autobiografische hoofdstukken wisselen af met documentaire hoofdstukken over leven en werk van de wolf door de eeuwen heen. Met die wolvenliefde lijkt ze zich wat te nestelen in het voetspoor van Diane Fossey - nog zo'n moeilijke dame - en Jane Goodall, zij het wat amateuristischer.

Een autobiografie confronteert de lezer altijd met de vraag naar oprechtheid. Het verhaal dat ze vertelt over het op zijn minst wat bizarre kleine meisje dat uitgroeit tot een eigenzinnige pianovirtuoze is op zijn minst plausibel. Hier en daar is haar relaas iets te rechtlijnig en eenduidig om helemaal realistisch te zijn, maar wie zijn levensverhaal neerschrijft doet dat om lijnen te trekken en die te laten zien - in tegenstelling tot de losse notities van een dagboek. Als je de chronologie biographique op haar website ernaast legt bemerk je die neiging tot schematiseren.

Tot halverwege het boek leren we de taaie waarheid kennen dat het leven van een artiste op dit niveau bestaat uit dag aan dag werken en studeren. Later lijkt deze harde werkelijkheid te verdwijnen met de wolven in het bos, maar ze is tussen de lijnen door voortdurend aanwezig. Hélène Grimaud houdt er een sterke discipline op na; ze is veeleisend tegenover zichzelf en, zo laat zich vermoeden, niet minder veeleisend voor haar omgeving.

In haar benadering van muziek is ze onverholen romantisch, op een manier waar ik bijna van ga huiveren. Een voorbeeld:

Ik houd me zo intensief met Brahms en Beethoven bezig dat ik het gevoel krijg dat ik hen persoonlijk ken, dat ze me overal begeleiden, dat ze me als het ware de tekst influisteren. Elke keer als ik de passage sforzando in Beethovens Sturmsonate speel, bekruipt me het gevoel dat Beethoven een elleboogbeweging maakt, dat hij die beweging wel moest maken en dat hij die beweging tot in alle eeuwigheid zal blijven herhalen. Bij Beethoven moet ik altijd aan een briesend paard denken dat zijn hoofd schudt - ook al hebben anderen die associatie helemaal niet. (240-41)

Ik zie het Jos Van Immerseel nog niet nazeggen...

Wanneer Hélène over muziek schrijft wordt ze helaas onverstaanbaar. Ze zal wel niet de enige musicus zijn met dat probleem, maar in haar geval wordt het toch wel erg cryptisch. Ik herinner we een wanhopige reviewer die naar aanleiding van haar cd 'Credo' venijnig opmerkte dat Grimaud's begeleidende teksten enkel te begrijpen zijn na minstens één stevige joint, en vermoedelijk ook op die manier geschreven.

Dit bij voorbeeld is haar mening over Svjatoslav Richter:

Svjatoslav Richter projecteert slechts een beeld van de perfecte hartstocht, een weten dat op grote afstand het perfect verlangen voorbijstreeft. Wie Richter hoort, hoort de zucht die de wereld van zijn onvolkomenheden ontdoet en die zich in een alles met zich mee zuigende wind kromt en zich om een obsessie wervelt. Ik zag er de magische beweging van de bespiegeling in, geestesvervoering, de omwenteling die eenieder meevoert in de ontzetting van het laatse visioen, een glimp van de Raad Gods. (249)

Ik heb de Franse versie van het boek niet bij de hand om te vergelijken. Uit ervaring weet ik dat Grimauds teksten onuitstaanbaar zijn, maar ik heb de indruk dat de vertaler - met de weinig complimenteuze naam Richard Kwakkel - er in passages als deze sakkerend het bijltje bij neerlegt om er nog iets begrijpelijks uit te brouwen.

Uit het rijke aanbod op Youtube kies ik dit mooie vierdelige interview van FR2 uit 2005.

Zee

2008-06-23T09:09:00.005+02:00

.
In de lijn van het voorgaande misschien: drie pogingen om het eeuwig bewegelijke mysterie van de zee te vatten. Het wisselende palet van zonsondergang aan een bewolkte hemel, het wat dreigende spel van de opkomende vloed onder de pier. De wind schilderde driftig mee. Tijdens het fotograferen viel de snelheid van het gebeuren me op. Er is uiteindelijk weinig tijd om een bepaalde combinatie van water en licht vast te leggen. Panta rei.

(Blankenberge, zaterdagavond 14 juni 2008)

Call me Ishmael

2008-06-22T22:36:00.005+02:00

Moby Dick lezen stond al een hele tijd op mijn "things to do before…"-lijstje. Wat uiteindelijk de doorslag gegeven heeft om eraan te beginnen weet ik al niet meer. Eigenlijk was het mijn bedoeling om Moby-Dick (met koppelteken) meteen in het Engels te lezen, maar daar ben ik van teruggekeerd. Binnen de kortste keren zat ik jammerlijk verward in een kluwen van maritieme tuigage. Te moeizame lectuur zou bovendien het jachtige tempo teniet doen dat onmiskenbaar in deze zwerftocht aanwezig is. Herman Melville schreef zijn meesterwerk tenslotte in anderhalf jaar tijd.

Zo kwam ik terecht bij de schitterende vertaling die Barber van de Pol onlangs maakte voor Athenaeum. Moby Dick blijkt in het Nederlands een waar genot. Het blijft me een raadsel wat ik me moet voorstellen als de Pequod 'met de ra's vierkant gebrast' op de sloepen afzeilt, wat bovenbramzeilen zijn* en uit hoeveel talies een klaploper bestaat, maar de sfeer zit er dan toch in.

Over het boek zelf wil ik kort zijn: lees het mooie nawoord dat de vertaalster aan haar werk toevoegt. Ze raakt het boek in de essentie, voor zover ik dat kan nagaan. Mij persoonlijk is het volgende bijgebleven.

Laat me beginnen met een misverstand. Net zoals de idee bestaat dat de Odysseia van Homerus het verhaal is van de eindeloze zwerftochten en avonturen van Odysseus, terwijl dat verhaal in werkelijkheid niet meer dan een derde van de Odysseia uitmaakt - vooral verfilmingen bezondigen zich aan dit idee - zo denken velen dat Moby Dick van Melville het verhaal is van de obsessieve jacht van de bezeten kapitein Ahab op een witte potvis. Helaas, zij dwalen. Deze verhaallijn, van de profetie in Nantucket (hoofdstuk 17) over het eedverbond van de bemanning (hoofdstuk 36) naar de driedaagse jachtpartij die naar de ondergang voert in de laatste hoofdstukken, is eigenlijk vrij zwak en neemt maar enkele van de 135 hoofdstukken in beslag. Moby Dick is een bizar, kleurrijk boek over walvissen en mensen, zee en wereld, kosmos en beschaving. Heel wat hoofdstukken lijken op een soort vroege ‘jongens en wetenschap’, verrassend veel bladzijden zijn louter beschouwend. Dit was niet het spannende avonturenverhaal dat ik verwachtte toen ik eraan begon.

Moby Dick is een ruig boek dat zich niet aan de regels houdt - net zoals de personages die het beschrijft. Het gedraagt zich, met zijn vele beschouwende passages en zijn toneelmatige dialogen die de vertelling onderbreken, nauwelijks nog als een klassieke negentiende-eeuwse roman. Het vertellerstandpunt is ronduit bedenkelijk. Verteller Ismaël valt regelmatig uit zijn rol en wordt een alwetende instantie die gedachten leest. En zoals Barber van de Pol terecht opmerkt in haar nawoord: opgeworpen vragen en theorieën worden zelden afgerond.

Net zoals zijn grote voorbeeld, Cervantes' Don Quixote, tintelt dit boek van de intertekstualiteit. Het spel dat de belezen Melville speelt, niet enkel met de bijbel van Achab en Ismaël, maar ook met de klassieken, met de tradities én de actualiteit van zijn eigen Amerikaanse cultuur, fascineert me danig. Al te veel van die toespelingen kan ik niet thuisbrengen. Op zo'n moment snak ik naar voetnoten: ik wil weten, ik wil meespelen in dit spel van anderhalve eeuw terug en de knipoog van de speelse schrijver opvangen.

Nu wil ik even vitten. Ik heb me een Athenaeum-klassieker aangeschaft uit de Perpetua-reeks, geen Rainbow-pocket. Alles klopt: verzorgde band, mooi papier, klassiek lettertype. De vertaling is gloednieuw. State of the art. Lezen in zo'n boek is een beetje als rijden in een Bentley - althans: dat stel ik me voor. Van een Bentley verwacht je niet dat de rechter ruitenwisser het begeeft na een paar honderd kilometer. Maar neem nu bladzijde 382 onderaan. 'Een mooi plekje,' riep Starbuck. 'Laat ik hem daar eens een prikje geven'. In de oorspronkelijke tekst: "A nice spot," cried Flask; "just let me prick him there once." De onstuimige Flask spreekt deze woorden uit, niet de wijze Starbuck. Hier worden woorden in de mond gelegd van een verkeerd hoofdpersonage. Hoe kan zo'n fout ontsnappen aan de aandacht van vertaler en redacteur(s)? Jammer genoeg hebben boeken geen waarborg op constructiefouten van dit allooi.

De illustraties hierboven en hieronder zijn van ene Rockwell Kent. Hij maakte ze voor Lakeside Press die in 1926 een jubileumeditie wou uitgeven van de toen 75 jaar oude roman. Pas in 1930 werd de driedelige editie gepubliceerd. Ik vond ze terug op de website van de Rockwell Kent Gallery van Plattsburg University (NY), die in 2005 de 75ste verjaardag van deze editie vierde met een tentoonstelling.

*Volgens Van Dale's Groot Woordenboek het 'zeil boven de bramsteng', deze laatste een 'rondhout, langs de voorkant van de marssteng gehesen om deze te verlengen'. Ik bespaar u de omschrijving van een marssteng.

Kerkhof van Laken

2008-06-04T23:12:00.007+02:00

Anderhalf uur heb ik hier op m'n eentje rondgekuierd, ontdekt, bewonderd. Engelen, treurende jonge vrouwen - de ene al aardser en bloter dan de andere - en telkens weer dat samengaan van steen, bronsgroen en natuur. De negentiende eeuw op zijn mooist. Het eerste wat ik zag, nog voor ik de ingang gevonden had, was een 'Denker' van Rodin, een van de zeven bestaande exemplaren naar blijkt. De uitgestrekte onderaardse grafgalerijen, nauwelijks verlicht en deels afgesloten, brachten de dood zintuiglijker nabij dan de pracht bovengronds. Een tijdje moest ik schuilen voor de gietende regen in een verwaarloosde familiekapel. Zonlicht op het natte groen zorgde achteraf voor wondermooie kleuren.

Voor de feiten verwijs ik naar de website van de vzw Epitaaf, die ijvert voor het behoud van al dat moois.

La tourneuse de pages

2008-05-16T16:01:00.002+02:00

Haar lichaamstaal was een en al spanning - verbeten de partituur fixerend, zoekend naar de juiste timing om zo onopvallend mogelijk op te springen, de bladhoek, soms al te vroeg, vast te nemen, het blad te draaien en vlak te leggen. Onwillekeurig stal ze zo een deel van de show - geen geringe prestatie als de man aan het klavier Frank Braley heet. Elk da capo - halverwege de pagina twee bladzijden terugdraaien - werd zo een kleine thriller.

Wat verwacht zo'n Frank Braley van zijn partituur? Hij kent de pianopartij van Schuberts triosonate's door en door, beter dan wie ook misschien op dit ogenblik, want zijn vertolking is magistraal en de veelgeprezen cd-opname met de gebroeders Capuçon kwam op de markt in maart 2007.

Wat zou er gebeuren als de verkeerde bladzijde plots voor hem openlag? Hoe ingrijpend is dit memotechnisch ritueel? Hoe belangrijk is die onbekende dame achter hem die zich voor hem uitslooft om de juiste bladzijde muziek open te leggen?

Het is geen makkelijk karwei, partituurdraaien. Het heeft wat van souffleren tijdens een schooltoneel, maar het lijkt me ingrijpender. Het maakt de solist, in al zijn virtuoze genialiteit, kwetsbaar. De film die dezelfde titel heeft als dit stukje speelt deze dubbelzinnigheid tot in het pijnlijke uit en transformeert de tourneuse tot een onafwendbare wraakgodin.

Ik betrap er mezelf op dat ik me geen mannelijke tourneur de pages kan voorstellen. Het lijkt me zo'n archetypisch vrouwelijke bezigheid: meticuleus en, op het eerste gezicht, dienend. Terwijl ze eigenlijk op grondige wijze de touwtjes van het concert in handen heeft.

André Chouraqui* typeert die feminiene ambiguïteit mooi wanneer hij de vrouwen beschrijft in de joodse gemeenschap van zijn jeugd - waarmee we ons van het Brugse concertgebouw naar een provinciestadje in het vooroorlogse Algerije verplaatsen .

Et de fait elles étaient, au fond de leurs demeures, les maîtresses de nos destins. L'homme était une sorte de ministre des Affaires étrangères d'un gouvernement dont elles détenaient les rênes.

Dit oeroude gegeven zag ik heel even opflakkeren in de kamermuziekzaal.

Vergeef me tenslotte mijn voorkeur voor de Franse taal in deze. Geef toe, hoe geraffineerd kan een partituurdraaister zijn?

(Herinnering aan een concert in de kamermuziekzaal van Concertgebouw op woensdag 14 mei 2008. De foto is genomen in de Brusselse Gorikshallen op 1 april 2008.)

* André Chouraqui, Ce que je crois, Paris, Grasset 1979, p.35.

Godsdienstpsychologie

2008-05-06T21:21:00.003+02:00

De psychologie van de religieuze ervaring. Een voorlopige analyse van 109 interviews

Onder deze merkwaardige titel - het kon aantrekkelijker - in Streven van maart 2008 gaat een mooie synthesetekst schuil over de huidige stand van zaken in de godsdienstpsychologie. Auteur Jacques Janssen doceert in Nijmegen. Ik beperk me hieronder tot wat luidop lezen.

Behaviorisme (p.218)

We mogen het succes van deze onderneming niet onderschatten. Juist in de beperking en vanuit het onvermogen ontwikkelde de psychologie haar kracht en groeide ze in de naoorlogse jaren uit tot een belangrijke en bruikbare wetenschap. Het ezelsbruggetje van het behaviorisme werd een stevige overspanning die kennis en inzicht opleverde.

Neuropsychologisch (p.220)

Ook al hebben we het idee dat we rationeel, vrij en in het volle bewustzijn tot keuzen komen, we blijken steeds weer opgenomen te worden in halfbewuste lichamelijke, historische en culturele processen die ons onze vrijheid afpakken, maar die daarmee het leven mogelijk maken. Zonder lichamelijke, historische en culturele inkadering loopt het leven uit op niets. Juist in onze beperking ligt onze kracht.

Sociaalpsychologisch (p.221-2)

Terror Management Theory (TMT) … een sociaalpsychologische benadering van het verschijnsel religie die overigens teruggaat op de Pensées van Pascal. … Religie is psychologisch gezien vooral effectief omdat ze de mensen een zinvolle plek in een zinvolle wereld geeft.

…

Met name de overtuigde atheïst past perfect in dit plaatje. Welk een selfesteem levert het niet op, welk een zinvolle plek onder de zon wanneer men ten volle beseft dat het leven eindig is, daar genoegen mee neemt en niet als een drenzerig kind, zoals de gemiddelde gelovige, blijft deurzeuren (sic) over een leven na de dood. Wie bij voorbeeld het boek van Harm Visser leest, Leven zonder God: elf interviews over ongeloof, verbaast zich over de mate waarin de elf geïnterviewden het met zichzelf getroffen hebben. Het is inderdaad, zoals Wolter Seuntjes al opmerkte, een feelgood boek voor ongelovigen, die zich onbeschroomd slimmer, objectiever, weetgieriger en toleranter achten dan gelovige mensen. En daarmee precies passen in de verklaring die de TMT geeft voor religieus gedrag.

Het is de tragiek van de godsdienstpsychologie dat elke verklaring die zij vindt voor religieus gedrag ook opgaat voor niet-religieus gedrag en zeker voor antireligieus gedrag.

Cultuur (p.223)

De religieuze ervaring … kent een fysiologisch fundament dat inmiddels onbetwist is, maar dat in zichzelf geen verklaring biedt voor de religieuze beleving. Die kan er alleen in bestaan dat op de wolk van emotie en ervaring beelden ontstaan die reeds beschikbaar zijn vanuit traditie en cultuur. … Het lijkt een open deur, maar de klaarblijkelijk bestaande behoefte aan een volledige, biologische verklaring voor religie doet velen vandaag de dag de ogen sluiten voor de culturele factor.

Kader Abdolah, de Koran en de Boodschapper

2008-05-06T20:22:00.002+02:00

In the Name of Allah, the Compassionate, the Merciful

Zo leerde ik, jaren geleden, de Koran kennen: de vertaling van N.J. Dawood voor de aloude Penguin Classics. Het is me bijgebleven als een werk dat kracht uitstraalt, mooie taal, sterke beelden die me in hun trefzekere originaliteit soms aan Aeschylus doen denken, al lijkt die vergelijking misschien wat ongerijmd. Dawood sleutelde aan de willekeurige structuur van het boek en zocht een thematisch-literaire lijn in de 114 soera's die traditioneel van lang naar kort zijn geordend.

In de naam van God, de Barmhartige Erbarmer

Dit was mijn tweede kennismaking, een vijftiental jaar terug: de vertaling van J.H. Kramers, voor het eerst verschenen in de vijftiger jaren en later bewerkt door A. Jaber en J.G. Jansen. Eigenzinnig, dat is het minste wat je van die vertaling kan zeggen. Wat Chouraqui deed voor de Bijbel, dat lijkt Kramers te doen voor de Koran. De inventiviteit en de energie die uitgaan van dit poëtisch proza sluieren de betekenis. Maar als ik de vertalers goed begrijp is dat dat precies wat in het Arabisch gebeurt.

Toen de krant De Standaard in maart 2007 in een brede geste aan haar lezers een Koranvertaling ten geschenke gaf, bleek het ook deze moeilijke vertaling te zijn. Een literair meesterwerk, dat wel. Maar als eerste kennismaking veel te hoog gegrepen.

In de naam van Allah

Hij is lief

Hij geeft

Hij vergeeft

Zo lees ik het nu. Kader Abdolah heeft de Koran vertaald. Voor Nederlanders anno 2008. Van het bestaan van Nederlandstaligen buiten Nederland lijkt hij zich niet echt bewust, maar laten we daar nu even niet over struikelen. Over zijn bedoeling laat hij geen twijfel bestaan: de sluier wegnemen, toegankelijk maken, de kloof slechten. Zijn vertaling is helder, leesbaar. De kracht van het origineel is gebleven, al is het mis ik het mysterie een beetje. Ook hij heeft de volgorde van de soera's aangepast, op basis van een chronologie. Hij aarzelt niet om zowat elke soera voor ons in te leiden, zodat we begrijpen wat er staat. Het resultaat is een leesbare Koran, mooi, verstaanbaar, een uitnodiging.

Zijn vertaling is een gebaar. Een moedig gebaar dat hem niet overal in dank zal worden afgenomen. Maar groots. Zoveel grootser dan het confronterende gedoe dat waaraan Nederland de voorbije maanden ten prooi viel.

Daar blijft het niet bij. Bij deze vertaling laat Abdolah een biografische roman aansluiten, De boodschapper. 'Een vertelling', zo noemt hij het. Het is een boeiende interpretatie van de figuur Mohammed en van de beginnende islam - dat laatste vanuit een sjiietische hoek, met neef Ali als de ware geestelijke erfgenaam. Abdolah wil vooral demystifiëren. Bewust brengt hij de figuur van 'Mohammad' tot zijn menselijke proporties terug, want die mens vindt hij ongemeen boeiend. Is dit een reductie? Allerminst. Rond het vroege christendom en zijn stichter bestaan tientallen romans die hetzelfde pogen, de ene al meer geslaagd dan de ander, met L'homme qui devint Dieu van Gerald Messadié als absoluut hoogtepunt als je 't mij zou vragen. Zo'n literaire onderneming rond de stichter van de islam is nieuwer en getuigt eens te meer van moed. De liefdevolle houding waarmee de verteller van De boodschapper zijn hoofdpersonage ook in zijn smalle trekjes benadert werkt ontwapenend en fascineert.

Kader Abdolah brengt twee werelden, olijf en tulp, bij elkaar. Het is geen krampachtige grand-écart geworden, maar een prachtige, sierlijke danspas vol durf, virtuositeit en literair vakmanschap. Een gebeurtenis.

Willem Barnard

2008-04-20T22:41:00.002+02:00

.
De laatste tijd snuister ik wat in een boek van Willem Barnard, Tot in Athene. Handelingen 1-17. Hij noteert in dit boek zijn persoonlijke leeservaringen, bedenkingen bij een lectuur van de eerste helft van het boek Handelingen. Het is een genre dat hij perfect beheerst, getuige daarvan zijn magnum opus Stille omgang. Close reading, objectieve observaties en exegetische kennis wisselen zich af met een diep gefundeerde en toch frisse spiritualiteit, en met heel persoonlijke, bijna dagboekgewijze lucubraties.

Op p.158 - Petrus heeft zopas een zekere Tabitha doen verrijzen (Hand. 9,32-42) - onderbreekt hij zijn 'lezing' met een intermezzo dat me treft. Met een sterk beeld dat de dichter verraadt, schetst hij de immense afstand tussen hemzelf (wijzelf!) en die eerste christengemeente, 'slaapwandelaars in de dakgoot van de tijd':

Ik geef toe, het is een onbenullig boek, dit boek van mij nu over hen toen. maar kan het anders? Een boek over die mensen, deze dingen, dit geding, moét wel van onbenul zijn. Zij leefden op de rand van de wereld. het komt ons voor alsof ze slaapwandelaars zijn, ongevoelig voor hoogtevrees voortstappend in de dakgoot van de tijd. Men kan zich dat niet indenken. Als men het kon, schreef men er niet over.

Brugge, Waterhuis *

2008-04-18T20:54:00.009+02:00

Tegenover de hoek van Fonteinstraat en Hendrik Consciencelaan, tussen de Boeveriepoort en de Smedenpoort, ligt op de vestingwal dit mooie Waterhuisje. Het dateert van 1466 en maakte deel uit van een groter complex, zoals te zien op de stadskaart van Marcus Gerards uit 1562.

Reeds in 1282 was deze plek de kern van een waterleidingssysteem dat de publieke waterputten in de stad bediende. Een rosmolen bediende een waterrad of noria dat het water uit de stadswal naar een grote vergaarbak schepte. Vandaaruit liet men het door een loden 'moerbuize' de stad instromen. Door de eeuwen heen werd dit netwerk natuurlijk uitgebreid - in 1759 bij voorbeeld met een nieuw pomphuis aan de overkant van de vestingracht - maar tot in 1925 bleef het waterhuis deel uitmaken van de watervoorziening in de stad. Vanaf 1923 werd in de stad een modern waterleidingsnetwerk aangelegd.

De stad was trots op dit staaltje van technologie. Het werd vaak aan buitenlandse gasten getoond en maakt bij voorbeeld ook deel uit van de 'Septem admirationes civitatis Brugensis' van Pieter Claeissens in het Begijnhofmuseum: zie links onderaan.

Het gebouwtje werd in 1994 gerestaureerd. Heel mooi is de spitsbogenfries aan de voorgevel, gedragen door zeven gestileerde maar toch opvallend geïndividualiseerde kopjes.

* Informatie haalde ik bij A. Duclos, Bruges. Histoire et souvenirs, 1910 (De kannunik-historicus woonde vlakbij het waterhuis), bij J. Van Houtte, De geschiedenis van Brugge, 1982 en in de brochure van Monumentendag 1997.

Brussel. Aspecten van de aartsengel Michael.

2008-04-16T20:45:00.007+02:00

.
En er geschiedde oorlog in de hemel.
Michaël en zijn engelen streden tegen de draak.
En de draak streed met zijn engelen.
Maar hij was niet sterk genoeg
en ook werd hun plaats in de hemel niet meer gevonden.
Néérgeworpen werd de grote draak,
de aloude slang,
die genaamd wordt 'duivel' en 'satan',
die de hele bewoonde wereld verleidt,
néérgeworpen werd hij ter aarde,
néérgeworpen werden zijn engelen met hem. *

De beschermer van hoofdstad en gewest is in de binnenstad nooit ver te zoeken. Beide beelden hierboven stonden op een mooie lentemiddag in de omgeving van de Pantsertroepensquare.
In zijn engelachtige geslachtloosheid lijkt de iconografie van de Aartsengel te wijfelen tussen een David en een Jeanne d'Arc. De draak, als personificatie van het kwade, krijgt soms wel erg antropomorfe trekjes mee.

* Apoc. 12, 7-9 in de 'Naardense' vertaling van Pieter Oussoren.

Hilary Hahn

2008-04-15T22:43:00.003+02:00

Op het einde van dit wat oppervlakkige avondinterview voor een Deense televisiezender, waarin de gastheer niet veel verder geraakt dan wat Hilary Hahn al eerder in haar webdagboek al badinerend neerschreef, speelt ze voor de aardigheid het eerste muziekje dat ze ooit op viool geleerd heeft: Inkle Twinkle Little Star. Maar ze speelt dit simpele melodietje met dezelfde intensiteit, gevoeligheid en perfectie als de virtuoze sonate van Eugène Ysaie waarmee ze het gesprek inleidt. Die reikwijdte lijkt me meer dan wat ook het waarmerk van een geniaal talent. Indrukwekkend.

En voor wie de laatste zin van het gesprek hoorde: de hoelahoep is hier te zien.

Brusselse muren

2008-04-01T18:15:00.008+02:00

.
Op wandel in Brussel tussen Beurs en Ninoofsepoort was ik vooral verrast door de muurschilderingen die her en der het straatlandschap opvrolijken. Hieronder vijf smaakmakers, resultaat van een moeilijke selectie.

Peter Rietbergen, Europa's India *

2008-03-31T22:25:00.006+02:00

Het is een interview met de auteur in Knack van 6 februari 2008 dat mij op het spoor bracht van dit prachtige geschiedenisboek. Vooral het volgende citaat bleef bij me hangen:

De situatie van het Westen is inderdaad uniek. Het hindoeïsme heeft zijn wortels in India, ook de voetsporen van Boeddha kunnen voor het grootste deel in India zelf worden gevolgd. Wie zich verdiept in de wereldbeschouwing van Confucius hoeft niet buiten China te zoeken. En volgelingen van Mohammed kunnen binnen de islamitische wereld speuren naar de oorsprong. Alleen voor het westerse christendom geldt dat niet. Dat de wortels manifest buiten het eigen kerngebied liggen, werd heel sterk ervaren toen de toegang tot het Heilig Land in de negende en tiende eeuw bemoeilijkt werd. Als je voorbij het Nieuwe Testament en Jezus ging, dan moest je ook voorbij Israël en Palestina. Dat gegeven heeft de mentale capaciteit om te reizen buiten de eigen wereld bij Europeanen gestimuleerd. Het maakt hen in die zin anders.

Deze gedachte leek me boeiend genoeg om dit boek op mijn leestafel te leggen. Ik heb menig boeiend uur gesleten bij deze bundel van een twaalftal studies over Europeanen die zich lieten fascineren door het oosten - niet uit machtsdrang of kolonisatiedrift, maar vooral op zoek naar de wortels van hun eigen beschaving. Bewust ontwijkt Rietbergen de Angelsaksische invalshoek: die komt bij dit thema al te veel aan bod, zo meldt hij in het voorwoord. De enige Brit die eraan te pas komt noemt hij een 'atypische Brit', en voor het overige richt hij zich op de continentale verbeeldingen van het oosten. De bibliografie van dit boek is dan ook van een in onze geglobaliseerde wereld zelden geziene veeltaligheid, waarbij ook de lezer behoorlijk ernstig genomen wordt: Duitse en Engelse citaten worden niet eens vertaald.

Ik was helemaal gewonnen toen ik op p.129 een verwijzing las naar Creation van Gore Vidal, dat helaas nog altijd onvertaald gebleven meesterwerk. 'De roman heeft opmerkelijk weinig aandacht gekregen', merkt ook Rietbergen op in voetnoot.

Blinde vlekken opsporen in de cultuurgeschiedenis zoals we ze altijd hebben geleerd, en ze meteen ook inkleuren: dit lijkt me een van de voornaamste verdiensten van dit beklijvende boek. Een voorbeeld. Op het concilie van Vienne in 1289 deed paus Clemens V de orde van de Tempeliers in de ban. Een verhaal dat vaak wordt aangehaald als symptoom bij uitstek van pauselijke machtsverblinding en intellectuele bijziendheid. Blijkt nu dat dezelfde paus op hetzelfde concilie 'zijn gehoor aanspoorde tot studie van het Arabisch, het Hebreeuws en het Chaldeeuws en op die terreinen leerstoelen liet instellen aan de universiteiten van Bologna, Oxford, Parijs en Salamanca.' Middeleeuws obscurantisme? Even nuanceren toch!

Of nog een voorbeeld: Les croisades vues par les arabes van Amin Maalouf (1984) wordt vaak geroemd als het eerste boek over de Kruistochten dat Arabische bronnen aan het woord liet in een westerse vertaling. Correctie: dergelijke kronieken werden reeds in 1816 in een Duitse vertaling gepubliceerd door ene Joseph von Hammer. Enkele jaren later trouwens publiceert diezelfde Oostenrijker de stoïcijnse meditaties van Marcus Aurelius in het Perzisch, 'om Westers gedachtegoed aan het Oosten te schenken'. Cultuurimperialisme?

Toch twee punten van kritiek. Vooreerst het onhandige voetnotenapparaat, achteraan en genummerd per hoofdstuk. Wanneer zullen uitgevers die rotgewoonte eens afleren om gezonde nieuwsgierigheid af te straffen met eindeloos geblader?

Ten tweede, en belangrijker: dit boek is pover, eigenzinnig en onfunctioneel geïllustreerd, en dat begint al bij de stofomslag. Vaak zat ik onder het lezen te googelen op zoek naar plaatjes omdat er in de tekst visueel materiaal wordt aangehaald zonder het weer te geven. Zo verwijst Rietbergen op p.71 naar het schilderij hierboven van Louis Gerôme uit 1867: onder de rake titel Oedipe staat een mijmerende Napoleon voor de sfinx van Gizeh. Het schilderij staat bijna symbool voor het hele boek, en toch komt het er niet in voor. Voor de aardigheid voeg ik hieronder het schilderij toe dat op p.72 wél wordt getoond: L.O. Merson plaatst in 1880 de heilige familie op de vlucht in Egypte in de armen van de sfinx. Beide illustraties maken ook duidelijk dat de titel van het boek niet geheel klopt: het gaat over de Europese fascinatie voor het oosten, niet enkel voor India.

Tot slot, maar lang niet onbelangrijk: het Nederlands van Rietbergen is prachtig. Zakelijk, zoals het hoort in een wetenschappelijke studie, maar toch stijlvol, gedegen.

* Peter Rietbergen, Europa's India. Fascinatie en cultureel imperialisme, Nijmegen, uitg. Vantilt, 2007. Voor wie weinig tijd heeft (wie niet?): de proloog van het boek, een kleine vijftig bladzijden, is verplichte lectuur voor al wie iets te doen heeft met Europese geschiedenis.

E-ducatio

2008-03-31T17:17:00.007+02:00

Ik hou niet van die polarisering tussen competenties en vaardigheden die zo nu en dan onze onderwijswereld teistert. De waarheid zal zoals gewoonlijk wel ergens in het midden liggen. Maar wat Bruno Vanobbergen hieronder schrijft* lijkt me zinvol. Eigenlijk raakt hij de essentie van wat je als leraar voor een klas staat te doen.

In plaats van de eigen leefwereld van kinderen als begin- en eindpunt voor het onderwijs te beschuwen, beoogt het onderwijs juist een doorbreken van die leefwereld: het wegleiden uit de eigen beperkte wereld en het binnenleiden in een andere wereld. Onderwijs dus als 'e-ducatio', als het koesteren van de spanning tussen nabijheid en afstandname van de eigen leefwereld.

Het accent op competenties en vaardigheden leidt opvoeding en onderwijs weg van rijke en complexe thema's en disciplines, zoals geschiedenis, esthetica en poëzie, waarin we onszelf kunnen verliezen. Het alternatief is een gesloten systeem waarbinnen alles transparant is, alleen maar omdat alles tot het voorstelbare en expliciteerbare gereduceerd wordt.

Kunst is niet leuk, in Muziek en woord van februari 2008, p.6.

Ein deutsches Requiem

2008-03-17T21:49:00.004+01:00

Orchestre des Champs-Elysées & Collegium Vocale Gent onder Philippe Herreweghe in het Concertgebouw op zaterdag 15 maart 2008.

Het bestaan op zich van dit werk lijkt me niet evident. Brahms, in de jaren 1860 een dertigjarige niet onbekende maar wat omstreden componist, wil het maken in Wenen. Ondertussen – moeten wij ons dat zo voorstellen? – is ook voor hem de tijd gekomen om zich met de onontkoombare dood auseinanderzusetzen. Op zich is dit geen ongewone passage in een biografie, en al zeker niet in een kunstenaarsbiografie. Het ongewone is het medium waarmee deze kunstenaar zijn bedenkingen uitdrukt: een werk van een dik uur lang voor koor en symfonisch orkest, reken een 120-tal musici. Geef toe: een sonnetje in een tijdschrift ware wat eenvoudiger. In welke samenleving, in welk sociaal-cultureel weefsel is het mogelijk dat zo’n project aan bod kan komen? Slechts zelden in de wereldgeschiedenis heeft zo’n artistieke vrijheid zich voorgedaan. Het is te platvloers het Wenen van de late negentiende eeuw af te doen als oerconservatief en biedermeiergericht. In de brede regio Wenen - Berlijn waren ten tijde van Brahms en Mahler projecten mogelijk waar men in onze samenleving nauwelijks kan van dromen, wegens commercieel inopportuun en veel te high-brow. Ein deutsches Requiem heeft, ondanks zijn titel, geen liturgische functie. Het is gecreëerd voor de concertzaal, niet voor de kerk. Het is nieuw in zijn soort, baanbrekend. Brahms heeft het vertrouwen gekregen van organisatoren en publiek. Van de muzikanten ook? Die verhouding lag wat moeilijker en zal wel met negentiende-eeuwse autoriteit zijn afgedwongen. De première was naar verluidt een ramp. Ook het publiek was er niet mee opgezet, althans niet het Weense publiek. Maar daar gaat het even niet om. Mij blijft het verwonderen dat die man de middelen kreeg om te proberen. Wat een openheid, wat een geloof in de kunst. En wat een lef, wat een intellectuele vrijheid om het achteraf ook nog eens slecht te mogen vinden!

De uitvoering zaterdagavond was heerlijk. Dit soort muziek is de biotoop van het Collegium Vocale met Herreweghe. Er is tekst, er is muziek, er is een bestudeerde interpretatie die deze beide dimensies samenhoudt. Het koor toonde zich in volle rijkdom, want ondanks de thematiek is dit een kleurrijk werk. Het Orchestre des Champs-Elysées was alert en voegde zich harmonisch met de stemmen. Het resultaat was bijwijlen dramatisch, dan weer ingetogen, soms met fugatische gestrengheid, soms uitbundiger, zonder het geheel in romantische somberheid te laten verzwelgen. Dit wil ik nog eens horen.

Carnaval bij kaarslicht

2008-03-14T23:17:00.001+01:00

‘Carnaval Baroque’ in het Concertgebouw, 12 maart 2008. Le poème harmonique met Centre National des Arts du Cirque in een regie van Cécile Roussat.

Van deze voorstelling vind ik geen foto’s op het internet. Dat is wegens de gedoseerde belichting technisch gezien begrijpelijk, maar wel jammer, want deze avond was van een bijzondere visuele schoonheid. Kleur, scenografie en licht zorgden voor een sfeer die haarfijn de zeventiende eeuw oproept. Soms loopt een viruoos gechoreografeerde scène uit op een tableau vivant dat zo uit een schilderij lijkt geplukt. Al dat moois maakt deel uit van een virtuoos georchestreerd circusspektakel vol beweging en acrobatie maar met eenvoudige attributen die op een Romeins marktplein anno 1630 niet zouden opvallen: tonnen, kratten, touwen, gehanteerd door commedia del’ arte-typetjes. Jazeker, er bestaat een vorm van milde simpele humor die moeiteloos tijd en ruimte overbrugt.

Bij dat alles zou je de muziek vergeten. Perfectionist Vincent Dumestre plaatste zijn ploeg bewust op de achtergrond, in het duister. Niet terecht eigenlijk, want zoals dat van Le poème harmonique verwacht mag worden was de muzikale inbreng van even hoog niveau als de vertoning. Alles klonk virtuoos en verfijnd, ook al ging het soms om vrij eenvoudig materiaal. Villanella’s zijn blijkbaar niet het monopolie van Marco Beasley, chiaconna’s niet van L’Arpeggiata, zoveel is duidelijk. Al kan ik me geen renaissancechaconne meer voorstellen zonder de hemelse citer van Elisabeth Seitz uit de ploeg van Christina Pluhar. En al miste ik de hemelse sopraan van Claire Lefilliâtre die je toch mag verwachten in het gezelschap van Vincent Dumestre.

Ik besluit met een citaat uit de programmatekst van Simon Van Damme over de opkomst van de barokmuziek als nieuw muzikaal idioom:

Enerzijds kwam de melodie op de voorgrond en verdrong de expressivieit van de solozang (monodie) het meerstemmige koor. Anderzijds verwierf de baslijn een prominente rol als basis voor een volwaardige instrumentale begeleiding.

Barokmuziek als emancipatie van de bovenste en de onderste lijn uit de polyfonie van de renaissance. Zo had ik het nog niet bekeken.

Karen Armstrong, De bijbel

2008-03-11T18:26:00.001+01:00

“Karen Armstrong is a one-woman publishing industry”, zo stelt ene Steve Paulson het in het internet-magazine salon.com. En inderdaad: ook bij ons is ze al jaren niet uit de boekhandel weg te denken. Hoewel haar doorbreker De geschiedenis van God en het recentere De grote transformatie thuis al een tijdje rondslingeren is De Bijbel het eerste boek van haar dat ik integraal doorlees. Een ervaring die ik kan aanbevelen. In een bestek van iets meer dan tweehonderd pagina’s brengt A. de geschiedenis van oud en nieuw testament, en overloopt ze hoe deze twee boeken door de eeuwen heen geïnterpreteerd en gebezigd werden in jodendom en christendom. Geef toe: als oefening in synthese kan dat tellen. Dit hoog synthese-gehalte en Karen Armstrongs hoge publicatietempo verklaren waarschijnlijk ook waarom in de bibliografie enkel secundaire literatuur voorkomt, en enkel Engelstalige. Maar gezien het resultaat vergeven we het haar graag.

We krijgen een nuchtere kijk op de bijbel voorgeschoteld, voor zover ik kan nagaan ook wetenschappelijk gedegen. Haar kijk op het oude testament bij voorbeeld sluit nauw aan bij die van Finkelstein en Silbermann in De bijbel als mythe, een visie die bij exegeten en historici toch op een brede consensus kan rekenen.

Doorheen het boek loopt een aantal sterke rode draad, die al van in de inleiding duidelijk geëxpliciteerd wordt: bijbels fundamentalisme is een negentiende-eeuws verschijnsel, heeft met de moderniteit te maken en past niet in de traditionele omgang met deze teksten, die als heilig werden beschouwd omwille van hun liturgische waarde, niet omdat ze door God letterlijk gedicteerd zouden zijn. Ik vermoed trouwens dat over koran-fundamentalisme iets gelijkaardigs kan worden gezegd. De meeste hoofdstukken in dit boek illustreren dan ook wat die traditionele omgang door de eeuwen heen concreet heeft ingehouden, van Hosea en Paulus over Abélard via de Kaballah tot Hans Urs von Balthasar. Precies dit uitgangspunt maakt van deze synthese een actueel en waardevol boek. In de laatste bladzijden, wat utopisch-boodschapperig misschien, neemt Karen Armstrong die draad weer op, betrekt de Islamtraditie erbij en pleit ze voor een consensus van de drie monotheïsmen in de omgang met heilige teksten.

Slagschaduw

2008-02-28T12:17:00.002+01:00

Ik heb een boontje voor archeologen uit Assebroek. Daarom las ik een paar jaar terug De Plaag. Het stille knagen van schrijvers, termieten en Zuid-Afrika van David Van Reybrouck. Een merkwaardig, autobiografisch essay over het moeizame onderzoek van de auteur naar een vermeend plagiaat in Vie des termites van Maurice Maeterlinck. Een melancholisch werk, en als genre erg vernieuwend.

Deze mooie roman heeft er iets van. Een ik op een moeizame speurtocht naar de vrouw die model heeft gestaan voor het standbeeld van Gabrielle Petit op het Sint-Jansplein in Brussel. Melancholie overheerst. De hoofdpersoon, freelance bij een kwaliteitskrant in volle vernieuwing, heeft een pijnlijke relatiebreuk achter de rug en heeft onlangs zijn beste vriend verloren. Die stemming wordt zorgvuldig, met precisie en in prachtige taal geborsteld. Een enkele keer wat erover: mij een raadsel waarom de koffie bij het ontbijt nu per se slappe koffie moet zijn. Doe er gewoon een schepje bij en dan heb je sterke. Maar op een enkele uitschuiver na wordt dit boek nergens zeurderig. Daar zorgt de taal voor: dit boek is stilistisch een feest. Ook de compositie staat op hoog niveau. Er is het spel met de kleine terugkoppelingen in de chronologie. Er is de regen die in bakken neervalt en toch nooit een cliché wordt. Er is iets met vogels ook, moeilijk te vatten maar onmiskenbaar aanwezig.

Het boek wordt gedragen door vier vrouwen. Shirley, one night stand. Claire, met wiens afwezigheid de verteller voortdurend worstelt. Het onvindbare ateliermodel van sculpteur Egide Rombaux. Miche, een bejaarde kunstenares, als personage een beetje geïnspireerd op Rachel Baes – over wie ik het nog eens moet hebben in deze blog.

Maar het uiteindelijke hoofdpersonage van Slagschaduw is misschien wel Brussel. De stad is meer dan een decor in deze roman. Ze leeft en leeft mee, kronkelt en plooit zich voor de personages uit. Een mens zou zin krijgen om het allemaal eens ter plaatse te gaan opsnuiven. Dirk van Eylen, blogger van dienst bij de Brakke Hond, heeft dat trouwens op GoogleMaps voorgedaan. Hij weze bedankt.

Paul Verhaeghen, Omega minor

2008-02-18T22:38:00.003+01:00

De eerste kennismaking met dit boek was allesbehalve. De antipathie stapelde zich op. Om te beginnen, het ding druipt van de pretentie. Neem nu de eerste bladzijde. Bovenaan het blad een Hebreeuwse alef. Daaronder, titel van het hoofdstuk: Ophelia, Upon Drowning. Daaronder, ondertitel van het hoofdstuk: (Statt eines Vorwortes). Daar weer onder, paragraaftitel: Im Anfang war die Tat. Slik. Is het de bedoeling dat we hier bij elke bladzijde een kwartiertje aan het googelen gaan?

Ten tweede. De stijl. Op diezelfde eerste bladzijde bevindt de argeloze lezer zich plots middenin een barok prozagedicht gelardeerd met sanskriete verwijzingen en een snuifje biologische terminologie. Aiai. Moeten we zo nog zeshonderd bladzijden verder?

Ten derde. Het genoemde prozapoeem beschrijft een ejaculatie tijdens een rondje orale seks. Paul Verhaeghen is dol op het beschrijven van seks. Hij doet het ook niet onaardig, dat beschrijven. Elke vrijscène lijkt wel aanleiding tot een grensverleggende stijloefening die zeker niet geshortlist zal worden naast Lulu Wang voor de Slechte Seks Prijs. Maar moet dat echt, al dat gepeiger?

Nu ben ik wel geneigd een gerenommeerd boek als dit minstens vijftig bladzijden de kans te geven. Kunst vraagt nu eenmaal een minimum aan accueil. En ja, ik heb verdergelezen. Helemaal verzoend ben ik niet. Ik blijf moeite hebben met de stijl van het boek. Telkens weer vervalt Verhaeghen in eindeloze schoonschrijverij. Hoewel hij in interviews stelt dat het boek gerust tweehonderd bladzijden langer had kunnen worden, mocht het wat mij betreft toch wat korter. Een tijdlang dacht ik verzeild te zijn in iets als Zwerm van Peter Verhelst, in hetzelfde jaar verschenen trouwens: nog zo’n lang niet onverdienstelijke maar oeverloze oefening in schoonschrift. Maar geleidelijk aan drong het tot me door: dit boek gaat over iets. Dit is geen Zwerm, maar veeleer De ontdekking van de hemel. Hier wordt iets opgebouwd. Dit boek gaat niet zomaar over alles, maar wel over heel veel.

De raadselachtige titel refereert aan het omega van Teilhard de Chardin, die ervan uitgaat dat de schepping in haar geheel en de mensheid in het bijzonder evolueert naar een glorieus eindpunt. Ook voor Verhaeghen is dat eindpunt er wel degelijk, maar bescheidener – minor - dan gedacht.

Maar evenmin als in de stijl schuilt de grote kracht van deze roman in zijn onmiskenbaar filosofisch gehalte. De hand van de meester toont zich ten volle in de compositie. De manier waarop alle verhaalelementen, zelfs die idiote allereerste ejaculatie, uiteindelijk in elkaar grijpen is indrukwekkend. Het spel met de lijnen, met de chronologie, de voortdurend wisselende ik-personen, de genres die elkaar steeds weer afwisselen: ronduit geniaal. Naar het einde toe waan je je zelfs heel even in de finale van een Dan Brownthriller: beeldend, met metrostations en andere herkenbare aanknopingspunten, snel op tempo, vol beweging, compleet ongeloofwaardig. Heel even maar. Want dan roetsjt Verhaeghen zegezeker de Dan Browncode voorbij. Heerlijk.

Of nog. Ik was ronduit gegrepen door de kaddisj-ervaring die een van de personages zich herinnert na zijn verblijf in de hel van Auschwitz. Bladzijden die ik met potlood in de hand heb gelezen, een sterk verhaal waar ook het hoofdpersonage van de roman, Paul Andermans, danig van onder de indruk is. Tot blijkt dat het verhaal ronduit gejat is, dat Paul Andermans zich blindelings heeft laten meeslepen, en dat ik als lezer dus even Andermans ben geweest. Waar zo’n identificatie tussen lezer en personage kan ontstaan, waar verhaal en metaverhaal elkaar zo raken, daar ontstaat vuurwerk, daar heerst Literatuur.

Voor de aardigheid verklap ik niet waarom die engel bovenaan deze bijdrage staat te pronken. Lezers weten waarom.

Hooistraat

2008-02-09T00:16:00.000+01:00

.
Als ik in de late namiddag vanuit de Coupure door de Hooistraat wandel, schijnt de zon laag achter mij de straat in. Elk relief in de kasseisteentjes van het onlangs vernieuwde voetpad wordt haarscherp met schaduw ingekleurd, met wondermooie patronen tot gevolg. Pas achteraf ontdek ik dat mijn kleine Coolpix nog op zwart-wit stond ingesteld. De bovenste foto toont het voetpad nog herkenbaar. Eenmaal thuisgekomen wordt die grijze werkelijkheid aanleiding tot een uurtje heerlijk fotoshoppen.

'On not winning the Nobel Prize'

2008-02-04T21:27:00.000+01:00

.

'Papieren man' Dirk Leyman brengt me op het spoor van Doris Lessings Nobellezing, met de intrigerende titel die je hierboven kan lezen. Het is een beklijvende tekst van een grote dame, een rasverteller met een duidelijke boodschap. Misschien klonk die boodschap een beetje ongemakkelijk in zo'n academische context. Maar als je 88 bent en wegens een slechte rug niet naar Stockholm kan, dan is dat wel de minste van je zorgen veronderstel ik.

Vrieslicht

2008-01-13T20:58:00.000+01:00

.
Eind december, tussen Retranchement en het Zwin. Gepakt door het scherpe licht probeer ik het scherpe licht te pakken. Achtereenvolgens: late namiddag, tegenlicht, valavond.